Vísindum þetta í drasl!

Í Kvikmyndir, Rýni höf. Gunnar Theodór Eggertsson

The Martian, eða Marsbúinn, er ný vísindaskáldsöguleg kvikmynd frá Ridley Scott sem byggir á samnefndri bók Andys Weir frá 2011. Bókin var upprunalega gefin út ókeypis og sjálfstætt á vefsíðu höfundar, færðist þaðan ódýrt yfir á Kyndil, var loks gripin af formlegri útgáfu og náði einhvern veginn að verða metsölubók. Ég segi „einhvern veginn“ vegna þess að við fyrstu sýn virkar efnið alls ekki eins og efni í metsölu neitt. Vissulega er sagan grípandi í eðli sínu, nokkurs konar Róbinson Krúsó í geimnum, þar sem við fylgjumst með geimfaranum Mark Watney eftir að hann er óvart skilinn eftir á rauðu plánetunni og þarf að reyna að lifa af við vægast sagt erfiðar aðstæður, talinn látinn og í algjöru sambandsleysi við umheiminn. Sagan fjallar þannig um mannsandann, að gefast ekki upp frammi

RobinsonKruso_i_geimnum

Róbinson Krúsó í geimnum

fyrir vonleysinu og að kljást við umhverfið með hugvitinu einu saman (og smá hjálp frá hátæknigræjum og slatta af límbandi). Þetta er gömul saga af siðmenntuðum manni andspænis hrárri og skeytingarlausri náttúru, nema hvað þetta er ekki kunnugleg jarðnesk móðir náttúra, heldur ókennileg systir hennar úr framandi heimi. Vísindin eru þó ekki bundin við eina plánetu og með vísindalegri hugsun tekst Watney að leysa úr hverju vandamálinu á eftir öðru, en iðulega skýtur þá nýtt vandamál upp kollinum til að glíma við. Náttúran kann að vera helsti óvinur marsbúans, en innan hennar má líka finna lífsbjörgina, ef nógu vel er leitað.

Ástæðan fyrir því að Marsbúinn hljómar við fyrstu kynni ekki eins og efni í metsölu neitt – og vissulega hefur öll athyglin komið höfundinum sjálfum á óvart – er að sagan tilheyrir sérstæðum kima vísinda- og fantasíuskáldskapar, sem er hið „grjótharða“ sci-fi: saga sem er fyrst og fremst tæknileg. Enda er bókin stútfull af vísindalegum útreikningum og nákvæmum útskýringum á hverri einustu tilraun sem Watney framkvæmir; hvernig hann þarf að spara, skammta og skapa súrefni, mat, eldsneyti og orku, og reyna að ná sambandi við Jörðina. Sagan hefði auðveldlega getað orðið þurr og endurtekningasöm, en höfundinum Weir tekst að skapa gríðarlegt mótvægi við alla tölfræðina með heilmiklum húmor og undirliggjandi spennu eftir því sem málin flækjast á meðan Watney og NASA leita leiða til að koma honum heim.

Watney sjálfur er nefnilega mjög skemmtilega skrifaður karakter og einmitt nægilega fyndinn til að skapa gott jafnvægi á milli vísindatalsins og grínsins. Stór hluti bókarinnar er skrifaður sem dagbók hans á Mars og kvikmyndin fylgir því eftir, sem gerir að verkum að rödd Watneys er lykilatriði til að sagan standi undir sér. Þar af leiðandi skiptir líka öllu máli að aðalleikarinn nái að fanga hina ágætu blöndu af vísindalegri orðræðu og hversdagslegum húmor, sem kristallast í línu frá Watney, bæði í bókinni og í bíómyndinni, þegar hann lýsir því yfir að til að lifa af þurfi hann að „vísinda þetta í drasl“ („science the shit out of this“)! Og það gerir hann svo sannarlega. Ég gæti varla hugsað mér betri aðalleikara en Matt Damon hvað þetta varðar, því hann býr yfir ákveðinni einlægni og húmor sem smellpassar við persónu Watneys. Á móti kemur að þeir sem ekki fíla Damon ættu að forðast Marsbúann, því hann er auðvitað aðalnúmerið. Handritið byggir að stórum hluta á sögurödd Watneys, sem er tekin beint úr bókinni, og sögurödd úr skáldsögu er eitt það erfiðasta sem hægt er flytja yfir á hvíta tjaldið. Með hjálp fjölda GoPro myndavéla og hressandi nærveru Damons tekst Scott hins vegar að láta mónólóginn flæða rétt eins og um lifandi díalóg væri að ræða. Þannig útskýrir Watney temmilega mikið fyrir okkur áhorfendum á meðan hann færist í gegnum röð vandamála sem þarf að leysa – eitt skref í einu – með það langtímamarkmið að komast af plánetunni. Þrátt fyrir háþróaða útreikninga og alls konar hátæknilegt drasl sem geimfari getur nýtt sér, þarf hann oftar en ekki að grípa til einfaldra úrlausna; líma hluti saman, berja með hamri og brjóta göt. Hann er í senn nokkurs konar DIY-þúsundþjalasmiður og heimspekilegur grasafræðingur. Á Jörðinni hringsnýst svo NASA-teymið í kringum svipuð vandamál, þar sem ekkert reynist jafn auðvelt og það sýnist í fyrstu. Áhorfendur fylgjast með báðum plánetum röfla um geimvísindi í tæplega tvo og hálfan tíma, en einhvern veginn verður það aldrei leiðinlegt.

Allt smellur svo vel saman í Marsbúanum – sjónarspilið, handritið og leikaraliðið – að það kom mér reglulega á óvart hversu gaman ég hafði af myndinni. Ég átti svo sem alveg von á því, þannig séð, því ég vissi af jákvæðum viðbrögðum úti í heimi, en annars hef ég átt í svo erfiðu sambandi við Ridley Scott síðustu ár að ég vissi ekki hverju ég ætti að trúa. Málið með Scott er að hann er stórkostlegur leikstjóri hvað varðar sjónrænu hliðina en ef hann er ekki með gott handrit sem undirstöðu eiga myndirnar til að verða innantómar og óspennandi. Scott hefur ítrekað lýst sjálfum sér í viðtölum sem „veraldarsmið“, eða „world builder“, og það er hann svo sannarlega. Sé litið yfir ferilinn skín í gegn hversu mikil áhersla er á að skapa nýja heima í kvikmyndunum hans, hvort sem litið er til vísindaskáldskapar á borð við Alien og Blade Runner eða hinna fjölmörgu sögulegu kvikmynda, allt frá frumburðinum The Duellists og út ferilinn, með myndum eins og 1492, Gladiator og Kingdom of Heaven. Scott kann að smíða veraldir, allt niður í smæstu atriði, en stundum er eins og hann lesi handritin sín fyrst og fremst með hið sjónræna í huga, og beri ekki endilega kennsl á hvort það sé eitthvað meira djúsí til staðar. Besta dæmið er líklega Prometheus – kvikmynd sem er stórkostleg á að líta og nær bæði að endurskapa veröld Alien-myndanna og bæta við hana, en er svo hryllilega illa skrifuð að ég missti næstum alla trú á leikstjóranum eftir það fíaskó.
Marsbúinn ber blessunarlega vitni um að ég megi taka trúna á ný. Scott nýtur samstarfsins með handritshöfundinum Drew Goddard, sem leikstýrði jafnframt einni áhugaverðustu og snjöllustu hryllingsgrínmynd síðari ára, Cabin in the Woods, og saman eru þeir reglulega gott teymi. Handritið nær að fanga stemninguna úr bókinni hvað varðar alvarleika og grín – ég er núna að hlusta á hljóðbókina og á köflum er eins og ég sé einfaldlega að hlusta á handritið – og með gullfallegri nálgun Scotts á marsneskt landslag og geiminn almennt verður útkoman merkilega spennandi og aðgengileg mynd sem virðist hafa náð jafnt til hörðustu sci-fi aðdáenda sem áhorfenda í leit að grípandi skemmtun.

Marsbúinn kemur auðvitað á hæla tveggja svipaðra mynda sem snúast að vissu leyti um raunsæislega nálgun á vísindaskáldsagnaformið, á tímum þegar ofurhetjur og hasar ráða ríkjum í stórmyndaframleiðslunni. Óneitanlega leitar hugurinn til Interstellar, ekki síst vegna þess að þar var Matt Damon líka fastur aleinn á plánetu og Jessica Chastain var einhvers staðar lengst í burtu frá atburðarásinni að reyna að fylgjast með gangi mála, en hér leikur hún skipstjórann í móðurskipinu sem tók ákvörðunina um að skilja Watney eftir. Marsbúanum svipar þó frekar til Gravity, þar sem annar geimfari sat fastur og þurfti að reyna á hugvitið til að redda sér aftur til Jarðar. Gravity var þó meira sjónarspil en hörð vísindi, og þótt handritshöfundurinn Goddard hafi orðið áhyggjufullur þegar Gravity var frumsýnd á sama tíma og hann skilaði inn fyrsta handritsuppkastinu, þá eru allar þessar myndir ólíkar og einstakar á sinn hátt, þrátt fyrir að tilheyra sama póstnúmerinu.

Kvikmyndin Gravity

Veggspjald kvikmyndarinnar Gravity

Marsbúinn er líka ein tveggja stórmynda á þessu ári sem er tekin í þrívídd – en ekki renderuð eftir á – og er ekki teiknimynd. Hin er The Walk, sem er væntanleg í bíó hvað úr hverju. Það verður sífellt sjaldgæfara að leikstjórar skjóti í þrjú-dé, því nú er orðið svo auðvelt að vinna þetta allt eftir á, og aldrei þessu vant sló ég til og sá Marsbúann í allri sinni margvíðu dýrð. Þrívíddin er ansi flott, skýr og grípandi, alls ekki truflandi, og virkar sérstaklega vel í landslagsmyndunum á Mars og auðvitað í öllum þyngdarleysisskotunum um borð í móðurskipinu. Það besta við þrívíddina var samt hvernig henni tókst að láta örlítið rótarskot sem stingst upp úr moldarbeði virka gjörsamlega epískt á hvíta tjaldinu.

Eitt sem er vert að nefna varðandi handritið er að það nær alfarið að forðast hefðbundnar andstæðinga-klisjur – að þurfa að skapa spennu með því að skapa illmenni, eða kynda undir andúð á milli aðalpersóna. Týpískt væri að láta yfirmenn NASA verða vonda fyrirtækja-menn sem vilja fórna mannslífi til að spara peninga, en engin slík tugga er til staðar. Þess í stað fókusar myndin á sam-mannlega samúð með týnda geimfaranum, þar sem ólík samtök og jafnvel ríkisstjórnir taka höndum saman við hjálparstarfið. Myndin kemst næst því að verða hallærisleg þegar við sjáum hópa fólks frá ólíkum löndum fylgjast með framvindunni á stórum skjám á fjölmennum stórborgartorgum, en annars boðar hún fallegan boðskap um að hjálpa öðrum og það allt í gegnum vísindalega hugsun, sem gengur þvert á öll landamæri. Framsetningin á vísindunum er líka vandvirk og að mestu leyti mjög nákvæm, en vissulega fórnar myndin staðreyndum fyrir grípandi og góða sögu. Aðstandendur hafa t.d. fyrir löngu játað að grunnhugmyndin sé byggð á vitleysu: svona sterkur sandbylur gæti víst aldrei átt sér stað á Mars, en einhvern veginn verður að skilja marsbúann eftir ráðalausan. Engu að síður er tónninn svo raunsæislegur og framsetningin svo trúverðug að mér leið eins og ég hefði verið að horfa á mynd byggða á sönnum atburðum að áhorfi loknu. Marsbúinn er fyrst og fremst ástarbréf til vísinda og mun eflaust vekja heilmikinn áhuga á vísindum og framtíðarfræðum hjá ungum sem öldnum.

En ég get ekki að einu gert: nytjahyggjumaðurinn rumskar alltaf innra með mér þegar ég sé svona framtíðarfantasíur um hvernig við leysum vandamálin með hjálp nýjustu tækni og vísinda. Þær eiga nefnilega til að glossa yfir jarðneska pólitík, misskiptingu í samfélaginu og efnahagslega hagsmuni innan heims vísindanna. Gott og vel, Marsbúinn er fyrst og fremst jákvæður óður til vísinda, en litli nytjahyggjupúkinn getur ómögulega setið undir svona mynd án þess að hugsa til þess hversu miklum peningum er eytt í að bjarga þessum eina manni frá Mars, á meðan ótal vandamál eru til staðar á Jörðu niðri og fjöldi fólks deyr daglega vegna þess að grunnþörfum þeirra er ekki sinnt. Nú er ég farinn að hljóma eins og þeir sem eru andsnúnir ríkisreknum geimvísindum, en þetta er engu að síður hugsun sem leitar til mín endrum og sinnum.

Ferðirnar í Marsbúanum eiga að undirbúa landnám á plánetunni, og þannig færist myndin inn í víðara samhengi svokallaðrar „as-if“, eða „eins-og“, hugsunarvillu, svo ég fái lánað hugtak frá umhverfishugvísindaprófessornum Deboruh Bird Rose: þá hugsun að við getum alltaf hegðað okkur „eins-og“ einhver lausn sé til eða verði bráðum til, t.d. með því að níðast á Jörðinni „eins-og“ við getum bara fundið nýja plánetu til að halda partíinu gangandi, eða viðhalda skaðlegum lífsstíl „eins-og“ það hljóti bara einhvern veginn að reddast. Vísindaskáldskapur leikur stórt hlutverk í að viðhalda þessari stóru „as-if“ hugsunarvillu gangandi, fantasíunni um að tæknin muni koma okkur til bjargar og því þurfum við ekki að hafa of miklar áhyggjur af málunum. En eins og Philip K. Dick sýndi vandlega fram á í Do Androids Dream of Electric Sheep?, þá væri það eflaust bara hástéttin sem kæmist burt og yfir í hinar fínu og flottu „off-world colonies“, á meðan við hin værum skilin eftir með ónýta plánetu og engin lifandi dýr.

Marsbúinn snýst þó auðvitað ekki um þetta og ég er ekki að gagnrýna myndina út frá þessum forsendum, eða halda því fram að hún sé einfeldningsleg hvað þetta varðar. Myndin er í raun að skrifa sig inn í rótgróna hefð bæði innan vísindaskáldskapar og raunverulegra vísinda. En þrátt fyrir að ég hafi verið stórhrifinn af Marsbúanum sem áhugaverðri og grípandi vísindamynd vildi ég minnast á þessa hlið, því það er hollt að hafa „as-if“ fantasíuna á bak við eyrað í hvert sinn sem við sjáum alvarlegt sci-fi og tökum það með okkur í veganesti eftir bíóið.

Um höfundinn
Gunnar Theodór Eggertsson

Gunnar Theodór Eggertsson

Gunnar Theodór Eggertsson er doktorsnemi í almennri bókmenntafræði við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands og stundakennari í bókmennta- og kvikmyndafræði. Hann hefur sérhæft sig í gagnrýnni umræðu um samband mannfólks og annarra dýrategunda í samtímamenningu.

Deila