Það er menningin, heimski!

[container]

Um höfundinn

Gauti Kristmannsson

Gauti Kristmannsson er prófessor í þýðingafræði við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Rannsóknasvið hans eru almenn þýðingafræði, enskar og þýskar bókmenntir, upplýsingin í Evrópu, þýðingasaga, málstefna á Íslandi og annars staðar og íslenskar samtímabókmenntir. Sjá nánar

Nú er komin ný PISA könnun og aftur fengu Íslendingar rassskell. Börn bókaþjóðarinnar kunna ekki að lesa sér til gagns. Stór hluti þeirra. Mest strákar, einhverra hluta vegna. En hvers vegna skyldi þetta vera? Ég hef velt þessu fyrir mér um langa hríð.

Þegar myndbandavæðingin hófst á Íslandi fyrir nokkrum áratugum var mikið rætt um áhrif hennar á ungmenni og lestur landans. Margir höfðu áhyggjur og svo voru þeir sem aldrei hafa áhyggjur af því það er svo púkó og mussulegt. Svo „vinstri sinnað“.

Ég minnist samræðna frá þessum tíma við mág föður míns, James A. Rail, sem þá var skólastjóri bandarískra barna á Keflavíkurflugvelli og hann sagði mér að kennarar í Bandaríkjunum hefðu lengi haft áhyggjur af lestri og sjónvarpsglápi. Þeir höfðu hins vegar ekki bara haft áhyggjur, heldur einnig greint vandann. Hlutverk skólans var mikilvægt að þeirra mati, en hlutverk heimilanna var margfalt mikilvægara. Því það er eitt að læra að lesa og það er annað að læra að lesa sér til gagns.

Hið fyrra gerir maður í skólanum, hafi maður ekki gert það heima áður. Hið síðara getur maður eiginlega ekki lært í skólanum, heldur aðeins heima. En hvernig á að fara að því að kenna barni að lesa sér til gagns? „Það gera foreldrar með því að lesa sjálfir. Lesa fyrir börnin,“ sagði Jim. „Já,“ sagði ég, „það gera nú allir.“ „Nei,“ svaraði hann, „og það er líka mikilvægt að lesa fyrir börnin eftir að þau eru orðin læs, í mörg ár jafnvel, eftir að þau eru læs.“ „Nú?“ sagði ég, „eftir að þau eru orðin læs?“ „Já,“ sagði hann, „því þannig venjast þau því að lesa og njóta þess um leið.“

Þessi einföldu sannindi koma allt of sjaldan fram í umræðunni um lestrargetu íslenskra barna. Við hneigjumst of oft til þess að kenna skólakerfinu um, kynjahlutfalli kennara, agaleysi eða einhverju öðru þar inni. En það er nú því miður (eða til allrar hamingju öllu heldur) heima hjá okkur sjálfum þar sem börnin læra að lesa sér til gagns. Þar og aðeins þar læra börnin að lesa þannig að það hafi einhvern æðri tilgang en að ná tilteknum fjölda atkvæða á lestrarprófi

Foreldrar þessa lands bera sjálfir ábyrgð á lélegum niðurstöðum PISA kannana að miklu leyti. Það er vitnisburður um andlega og menningarlega vanrækslu foreldra sem vafalaust eru vissir um að þeir séu góðir við börnin sín og veiti þeim allt sem þau þurfa. Málið er bara að vita hvað þau þurfa.

Fjölmiðavæðing undanfarinna áratuga kallar nú á að uppeldi barna sé tekið fastari tökum af hálfu foreldra en áður. Þeir bera ábyrgð á því að börnin fái tækifæri til að læra að lesa sér til gagns og þurfa að sinna því margfalt betur en þeir hafa gert. Margir foreldrar halda að með því að láta börnin horfa á sjónvarpsefni á ensku og leika tölvuleiki á sama máli séu þeir að undirbúa börnin fyrir lífið. Þetta er misskilningur sem byggir á trú að máltaka geti farið fram í gegnum margar þröngar rásir, þegar hún þarf að fara fram á breiðum grundvelli og í samskiptum við jafnaldra og fullorðna.

Foreldrar sem láta sjónvarpsefni og tölvuleiki á ensku um mál- og lesuppeldi barna sinna bera sjálfir ábyrgð á því að þeim gengur síðar illa í skóla, tala eiginlega ekkert tungumál almennilega (því enskan sem þau kunna er heldur ekki upp á marga fiska). Það eru ekki bara börnin sem þurfa að fara að læra að lesa, foreldrarnir verða að fara að læra að lesa meira fyrir börnin sín. Miklu meira og miklu lengur. Því það eru ekki tölvuleikir og spjaldtölvuvæddir skólar sem kenna börnum að lesa, það er menningin, heimski.

[/container]