Bjarni Randver Sigurvinsson og Björn Þór Vilhjálmsson, dósent í kvikmyndafræði við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands.
Í tilefni þess að fyrsti fjórðungur 21. aldarinnar er nú liðinn er vel við hæfi að taka saman lista yfir þær kvikmyndir sem þykja bestar frá því tímabili. Haft var samband við fjölda sérvaldra kvikmyndaáhugamanna og hverjum og einum boðið að senda inn lista yfir 10 bestu kvikmyndir aldarinnar að þeirra mati við þessi tímamót en tekið var fram að raða bæri þeim í forgangsröð eftir gæðum.
Áhersla var lögð á að kvikmyndir frá árinu 2000 væru ekki gjaldgengar þar sem þar væri um lokaár 20. aldarinnar að ræða og næði tímabilið því aðeins yfir árin 2001-2025. Jafnframt var tekið fram að velja mætti bíómyndir, sjónvarpskvikmyndir, heimildarmyndir, teiknimyndir og stuttmyndir sem skráðar hefðu verið á IMDB. Hins vegar mætti ekki velja sjónvarpsþáttaraðir, fréttir, auglýsingar, tónlistarmyndbönd eða annað slíkt þótt færi megi rök fyrir því að þar geti sömuleiðis verið um að ræða margt áhugavert kvikmyndaefni og jafnvel ekki síðra að gæðum. Þá mætti ekki heldur flokka aðgreindar myndir saman sem eina svo sem Hringadróttinssögu, Marvel, James Bond eða Harry Potter.
Álitsgjafarnir koma úr mörgum áttum. Þar eru allmargir nemendur í kvikmyndafræði við Háskóla Íslands og fleiri háskóla, einlægir kvikmyndafíklar, kvikmyndagagnrýnendur, kvikmyndafræðingar, kennarar í kvikmyndafræði og kvikmyndagerðarfólk. Alls tóku 149 manns þátt í þessari könnun, þar af 80 karlar og 69 konur. Listar álitsgjafanna verða allir birtir í aðgreindri grein en hér eru þær 25 kvikmyndir sem oftast komu við sögu hjá þátttakendunum og fengu samanlagt hæstu einkunnina frá þeim eftir því hvernig þeim var raðað á þeim listum sem þeir sendu inn.
25. Greyin
Poor Things (Yorgos Lanthimos: 2023)
Framleiðsluland: Írland, Bretland, Bandaríkin & Ungverjaland
Poor Things markar upphafið á gjöfulu samstarfi bandarísku leikkonunnar Emmu Stone og gríska leikstjórans Yorgos Lanthimos, en tvær myndir hafa komið í viðbót, Kinds of Kindness og Bogonia. Leikkonu/leikstjóra tvíeyki eru auðvitað ekki ný af nálinni, Mauritz Stiller fylgdi Gretu Garbo til Hollywood, og sama gerði Josef von Sternberg þegar Marlene Dietrich flúði nasistana vestur um haf. Þá starfaði Ingmar Bergman oft með Liv Ullmann, Jean-Luc Godard með Önnu Karinu og Federico Fellini með Giulietta Masina. Svona músusambönd þekkjast líka hjá körlum og nægir þar að benda á John Wayne og John Ford og Robert De Niro og Martin Scorsese. Stone/Lanthimos samrunann má þó kannski helst líkja við það skeið sem þekkt er hjá Hollywoodstjörnunni þegar hún hleypur af sér hornin í listabíóinu, en það nær stundum yfirhöndinni í fáein ár, einkum þegar hún er ung. Dæmin eru mörg: Kirsten Stewart með Oliver Assayas, Ryan Gosling með Nicolas Winding Refn, Robert Pattison með Claire Denis, Bong Joon-ho og David Cronenberg, og Nicole Kidman með Lars von Trier. Raunar mætti nefna samband Lanthimos við Colin Farrell hér líka, en eftir dræmar viðtökur þeirra seinna samstarfsverkefnis, hinnar mjög svo fínu The Killing of a Sacred Deer, virðist leikstjórinn gríski hafa yngt upp. Dæmin eru reyndar svo mörg að Joachim Trier gerir þetta samband kvikmyndahöfundar og stjörnu að umfjöllunarefni í sinni nýjustu mynd, Sentimental Value. Enda vill útkoman gjarnan vera forvitnileg, stjörnukiðlingnum fylgir fjármagn og hann hefur allt að sanna, höfundurinn hefur aukið svigrúm og aðgengi að fordæmalausri dreifingu. Allt gekk þetta eftir í þessu tilviki, verðlaunatilnefningar flæddu inn og Poor Things fór sigurför um heiminn.
24. Mannanna börn
Children of Men (Alfonso Cuarón: 2006)
Framleiðsluland: Bandaríkin, Bretland & Japan
Dystópían er helsta áhugamál vísindaskáldskapar og vísindaskáldskaparmynda, raunar eru þessar bókmennta- og kvikmyndagreinar dálítið eins og leiðigjarni frændinn sem umbreytist eins og ýtt sé á takka þegar hann heyrir orðið „Evrópusambandið“. Flaumurinn er svo fyrirsjáanlegur að maður hefur næstum ekki þolinmæði fyrir þessu lengur, en í þessu samhengi er „þetta“ t.d. eftirlitið, umhverfishrunið, búningarnir sem tákna fylgispekt, kúgandi en skilvirkt regluvirki, rómantísk ást sem myndhverfing fyrir pólitískt viðnám, allt svo grátt, allt alltaf alltof grátt, og svo hinn útvaldi. Fæst þessara stefja eru áberandi í Children of Men en þeim sem koma við sögu er gefinn frumlegur og ferskur blær. Að öðru leyti endurnýjar Cuarón greinina frá grunni, endurskilgreinir siðferðilegu átakamálin og útbýr veröld sem sannarlega er dystópísk en við sjáum samt samfélag sem fúnkerar í einhverjum skilningi þótt allt sé að hrynja. Það er eins og samfélagið sé búið að byggja eigið hrun inn í kerfið. Og Clive Owen í aðalhlutverkinu, drottinn minn, hefur einhver einhvern tíma verið jafn þreyttur í gegnum heila sögufléttu? Hefur þreyta aðalsöguhetjunnar einhvern tíma verið lykilaflstöðin fyrir frásögnina? Myrkt og dásamlegt meistaraverk.
23. Veiðin
Jagten/ The Hunt (Thomas Vinterberg: 2012)
Framleiðsluland: Danmörk, Svíþjóð, Belgía & Frakkland
Þegar leikskólakennari er vegna misskilnings sakaður ranglega um kynferðisbrot gegn barni og orðrómurinn um það dreifist um allt samfélagið þar sem hann býr, hrynur líf hans til grunna og hann er hrakinn og ofsóttur hvert sem hann fer. Leikstjóri myndarinnar, Thomas Vinterberg, hefur löngum beint sjónum að erfiðum og jafnvel sláandi siðferðilegum viðfangsefnum í verkum sínum en þar má m.a. nefna dönsku dogmumyndina Veisluna (1998) sem gerði hann fyrst heimskunnan og greinir á forsendum ofurraunsæis frá fjölskylduuppgjöri vegna barnaníðs heimilisföðursins. Í þessu tilfelli er hins vegar aðalsögupersónan einstaklingur sem áhorfandinn veit frá upphafi að er saklaus en skilur um leið hvers vegna misskilningurinn er tilkominn sem verður til þess að hann er sakaður um barnaníð og er fyrir vikið lagður í einelti sem hæglega má líkja við nornaveiðar fyrri alda. Þessi mjög svo áhrifamikla og umhugsunarverða kvikmynd er ekki byggð á neinu einu sérstöku máli heldur er hún innblásin af fjölda sambærilegra mála sem komið hafa upp víða um heim í tengslum við falskar minningar og rangar yfirheyrsluaðferðir ekki síst í tilfelli barna. Þar má m.a. nefna ásakanirnar í Bretlandi um kynferðisbrot gegn börnum í Cleveland 1987, Orkney 1991 og Newcastle á tíunda áratugnum og í Bandaríkjunum djöfladýrkendafárið á sérstaklega níunda og tíunda áratug og réttarhöldin vegna barnaníðs í McMartin leikskólanum á níunda áratug. Í þessum málum voru börnin yfirheyrð á leiðandi hátt og fjölmargir dæmdir saklausir eða þeir útskúfaðir eftir því sem ásakanirnar mögnuðust upp áður en sannleikurinn var loks leiddur í ljós, jafnvel mörgum árum eða áratugum síðar. Kvikmyndin sýnir hvernig aðalsöguhetjan, sem er sérlega vel leikin af danska leikaranum Mads Mikkelsen, verður að samfélagslegri veiðibráð á grundvelli hjarðhegðunar almennings (samfélagið snýst gegn honum á örfáum dögum), félagslegs þrýstings (enginn kemst hjá því að snúast gegn honum) og mikilvægi þeirra sjónarmiða að ávallt beri að trúa brotaþola (börn gerist t.d. ekki sek um ýkjur eða ósannindi) og að minni jafnt barna sem fullorðinna sé traust (minningar geti ekki reynst falskar, ekki sé hægt að rugla saman minningum og frásagnir séu ekki aðlagaðar væntingum). Hér er um að ræða samfélagslega táknsögu sem því miður er ekki runnin úr félagslegu tómarúmi og allir ættu því að sjá og vera meðvitaðir um. Kynferðisbrot gegn börnum er útbreitt grafalvarlegt samfélagsmein og ber að taka allar ásakanir um slíkt alvarlega en það skiptir máli hvernig málin eru rannsökuð og hvernig um þau er fjallað.
22. Grand Budapest hótelið
The Grand Budapest Hotel (Wes Anderson: 2014)
Framleiðsluland: Bandaríkin & Þýzkaland
Wes Anderson er auðvitað ekki fyrir alla og hann hefur skapað sér svo sérstaka og samheldna fagurfræði að auðvelt er orðið að skopstæla hann. En það væru mistök að halda að það sem hann gerir sé auðvelt í framkvæmd eða að hann sé fastur í sömu hjólförunum. Að vísu var nýjasta mynd leikstjórans, The Phoenician Scheme, að margra mati misheppnuð. Í þeirri mynd var allt til staðar en það kviknaði aldrei líf og undir slíkum kringumstæðum geta sértæk áhugasvið leikstjórans virkað þreytandi. En myndin þar á undan, Asteroid City, er tvímælalaust með hans allra skemmtilegustu og framsæknustu verkum. En það var Grand Budapest Hotel sem álitsgjafarnir voru sammála um að væri hans helsta verk á þessari öld, og má þá jafnframt segja að hún tróni á toppi höfundarverksins. Því hefur að mestu undið fram einmitt á umliðnum aldarfjórðungi, það væri helst Rushmore (1998), fyrsta mynd leikstjórans sem vakti athygli og mynd númer tvö á ferlinum, sem stendur utan tímarammans. Það er kannski með Grand Budapest Hotel sem áhugi Anderson á rammasögum kemst almennilega á flug (og hefur ekki lent síðan) en það er breski leikarinn Ralph Fiennes sem stendur fyrir miðju þessarar sögu af Mitteleuropa hóteli og lífinu þar sem vindur fram á barmi sögulegra heimsslita. Það er ekki síst samslátturinn á andersonískri fagurfræði og sögulegum þunga og melankólíu sem gerir myndina eftirtektarverða og jafnvel að þroskastökki á ferlinum.
21. Einu sinni var í Hollywood
Once Upon a Time … in Hollywood (Quentin Tarantino: 2019)
Framleiðsluland: Bandaríkin, Bretland & Kína
Sólbakaður Tarantino er í öðruvísi skapi í Once Upon a Time … in Hollywood en forverunum, ekki síst þeirri sem hann gerði strax á undan, hinni biksvörtu en snæviþökktu The Hateful Eight. Það er léttara yfir honum og væntumþykja einkennir frásögnina. Brad Pitt fékk óskarinn sem Cliff Booth, mögulegur kvennamorðingi og óumdeildur vandræðagepill, en það er Leonardo DiCaprio sem leggur myndina undir sig sem hinn taugaveiklaði, alkóhólíski en einlæglega metnaðarfulli B-myndaleikari Rick Dalton. Það er spurning hvort Hollywood sé að missa fótfestuna andspænis sjónvarpinu eða hvort Dalton sé birtingarmynd tímabils í draumaborginni sem ágætt er að líði undir lok, og þótt fyrr hefði verið. Doris Day, Rock Hudson og Dagfinnur dýralæknir víkja fyrir Nýju Hollywood, sem í meðförum QT bókstaflega flytur inn við hliðina á Dalton í formi hjónanna Roman Polanski og Sharon Tate. Áhorfendur vita hvað klukkan slær; blómabörnin eru í þann mund að snúa baki við ástinni og friðarhugsjónum og hleypa Víetnam inn í þjóðlífið sem kemur til með að raungerast í Charles Manson og kvennabúrinu hans. Frásagnargáfa QT hefur dýpkað í framrás tímans, ekki að nokkuð hafi verið aðfinnsluvert við póstmódernísku greinariffin, en með H8 og þessari stígur hann fram sem enn forvitnilegri leikstjóri en áður, og þá kannski ekki síst einmitt með þessari, þar sem hann loksins fjallar um eitthvað sem hann þekkir af eigin reynslu og á eigin skinni. Sem leikstjóri hefur hann alltaf verið tæknilega fullkominn og skemmtilegur í sínum gauragangi en hérna er hann í senn fyndinn, sjarmerandi, mennskur og melankólískur.
20. Dogville
Dogville (Lars von Trier: 2003)
Framleiðsluland: Danmörk, Svíþjóð, Noregur, Finnland, Holland, Þýzkaland, Bretland, Frakkland & Ítalía
Þegar Dogville var sýnd í Bandaríkjunum á sínum tíma brugðust gagnrýnendur margir ókvæða við, hvað var þessi danski ólátabelgur að vilja upp á dekk? Að tjá sig um Ameríku, og svona dónalega? Maður sem aldrei hafði stigið fæti í villta vestrið þóttist þess umkominn að gagnrýna, þvílíkt dramb. Og að vissu leyti má kannski segja það en Lars von Trier svaraði fyrir sig með tilvísun til orða Wims Wenders um að bandaríski menningariðnaðurinn hefði fyrir löngu lagt undir sig hans innra líf; Hollywood er nýlenduveldi vitundarinnar um víða veröld. Þess vegna væri hann í fullum rétti að svara fyrir sig. Og það gerði hann sannarlega en Dogville er meira en umkvörtun eða viðnám við hernámi hugans, hérna sleppir leikstjórinn hendinni af Jóhönnublæti sínu og færir sig gætum við sagt frá Jóhönnu til Jahve. Í Dogville blasir ævaforn gamla testamenntisskotin réttlætishugsjón við okkur í anda púrítanískra forfeðra Bandaríkjanna og von Trier stillir áhorfendum upp með allt í senn lævísum, sadískum og herfræðilegum hætti til að tryggja að viðbrögð okkar við myndinni séu ófyrirgefanleg og við öll þannig afhjúpuð sem siðleysingjar.
19. Versta manneskja í heimi
Verdens verste menneske/ The Worst Person in the World (Joachim Trier: 2021)
Framleiðsluland: Noregur, Svíþjóð, Danmörk & Frakkland
Kallabörn sem gjarnan voru leikin af Seth Rogen eða Jason Segel voru áberandi í bandarískum gamanmyndum á öðrum áratug aldarinnar (Knocked Up, Forgetting Sarah Marshall, I Love You, Man), en sagan snerist iðulega um viðnám gegn því að verða fullorðinn. Kallabörnin bjuggu ósjálfstætt, skorti sárlega metnað til að láta til sín taka í atvinnulífinu en sýnu alvarlegast var hversu tilfinningalega misþroska þau voru. En áður en þú getur sagt „lúftgítar“ birtist gullfalleg kona sem af dularfullum ástæðum hafði á þeim áhuga og fékk þá að lokum til að girða sig í brók. Misþroskasögur sem þessar hafa aðeins fallið úr tísku en norski leikstjórinn Joachim Trier bæði endurskapar og endurnýjar þetta form í Heimsins versta manneskja þar sem áhorfendur kynnast Julie, sem Renate Reinsve túlkar með eftirminnilegum hætti. Julie er læknisfræðinemi í Osló, sem á afskaplega erfitt með sig. Eins og dæmigert kallabarn veit hún ekki hvað hún vill, hvern hún vill eða hvernig skuli almennt bera sig að í lífinu. Trier hverfur hins vegar frá einföldum lausnum gamanmyndagreinarinnar og framsetur tilvistarefasemdir manneskju á þrítugsaldri sem virðingarvert viðfangsefni, þær birtast ekki sem þroskaskortur eða krúttulegt ábyrgðarleysi heldur sem heimspekileg spurning um gildi metnaðar og hvernig árangur er mældur í lífinu.
18. Minningar um morð
Salinui chueok [살인의 추억]/ Memories of Murder (Bong Joon-ho: 2003)
Framleiðsluland: Suður-Kórea
Hér er síðari kvikmyndin eftir suður-kóreska leikstjórann Bong Joon-ho sem komst inn á sameiginlegan topplista álitsgjafanna en sú fyrri, Afætur, er enn hærra á listanum. Sögusviðið er suður-kóreska borgin Hwaseong á árunum 1986-1994 þegar herforingjastjórnin missir völdin og lýðræði er komið þar á og er myndin lauslega byggð á röð nauðgana og morða sem þar voru framin af fyrsta skilgreinda raðmorðingja landsins. Áherslan er á rannsóknarlögreglumennina sem leggja sig fram við að leysa málið en þá skortir bæði reynslu og tæknileg úrræði og gera margvísleg mistök sem leiða til þess að rangir sakborningar eru handteknir og þeir verða sjálfir æ örvæntingafyllri sem á líður. Þegar myndin var gerð var málið enn óleyst og er það því ekki leitt þar til lykta fyrr en árið 2019, 16 árum eftir að myndin var frumsýnd og 33 árum eftir að fyrsta morðið var framið, en þá voru loksins færðar sönnur á með DNA greiningu hver þessi raðmorðingi var, Lee Choon-jae að nafni sem dæmdur hafði verið í lífstíðarfangelsi fyrir nauðgun og morð á mágkonu sinni árið 1994. Yfirbragð myndarinnar er myrkt og húmorinn svartur í þessu annars mjög svo alvarlega raunsæisdrama.
17. Hringadróttinssaga: Endurkoma konungsins
The Lord of the Rings: The Return of the King (Peter Jackson: 2003)
Framleiðsluland: Nýja Sjáland & Bandaríkin
Þriðja myndin í undraverðum þríleik Peters Jacksons nýtur þess sannarlega að hér er tekið við góðu búi. Heimsbyggingin í undanförunum tveimur er hreint framúrskarandi og persónurnar hafa dýpkað og orðið áhorfendum sífellt nánari í framrás þeirra beggja. Þungi þriðju myndarinnar lendir því að fullu má segja, ekki er aðeins um sjónarspil að ræða (þótt myndin sé það vissulega) heldur líka tilfinningalega rússíbanareið – og er þar Gollúm mögulega í lykilhlutverki. Harmrænn sagnabogi þessa helsta fórnarlambs hringsins, og dyggasta þjóns, nær hámarki í þriðju myndinni og festir hann í sessi sem eina minnistæðustu persónu þríleiksins, og kvikmynda síðustu áratuga. Aumkunarverð birtingarmynd illsku sem verðandi í lífi einstaklinga, sem ferlis gjörða og ákvarðana en ekki skapgerðareinkenni. Þá má velta fyrir sér þýðingu fjöllaga endalokanna, eru þau misráðin eða epíkin uppmáluð? Fyrsta myndin í röðinni er sú sem mestrar hylli nýtur í augum álitsgjafanna, og er enn ofar á listanum, en allar náðu þær á blað og tvær inn á topp 25, það verður að teljast stórmerkilegur árangur.
16. Út með þig
Get Out (Jordan Peele: 2017)
Framleiðsluland: Bandaríkin & Japan
Kynþáttahrollvekja Jordans Peeles (sem áður var best þekktur fyrir grínsketsa) er í senn mögnuð samfélagsádeila og stórsmellur sem svo gott sem tryggði leikstjóranum forláta Hollywood-feril. Sérlega útsjónarsamt hjá Peele verður að teljast hvernig hann skynjar ægiskýrt að mörg lykilstef hrollvekjunnar ríma alltof vel við upplifun blökkufólks í Bandaríkjunum af rasisma. Í Get Out er kynþáttahyggjan ekki bakgrunnssuð heldur skrímslið sjálft og Peele virkjar kraft hrollvekjunnar til að grafast fyrir um þessa skelfilegu aflstöð bandarísks samfélags. Þar er „sokkni staðurinn“ fullkomin myndhverfing fyrir tilfinningalega stöðu blökkufólks sem er í senn til staðar og þurrkað út. Myndin notar hryllingsstef til að sýna hvernig líkami blökkufólks er í senn blætisvæddur og gerður hættulegur og gamanstef til að gagnrýna yfirborðsgóðsemi hvíts frjálslyndis og afhjúpa hversu lítið býr þar oft baki. Jordan Peele fylgdi Get Out eftir með Us og Nope og hefur þar haldið áfram að virkja viðnámsmátt greinarhefðanna og gera rammpólitíska „afþreyingu“ – afþreyingu sem ristir dýpra og hefur meira að segja en margt sem listabíóið hefur fram að færa.
15. Gamlingjastrákur
Oldeuboi [올드보이]/ Oldboy (Park Chan-wook: 2003)
Framleiðsluland: Suður-Kórea
Dag einn er kaupsýslumanninum Oh Dea-su (leikinn eftirminnilega af Choi Min-sik), sem nýleystur er úr haldi vegna drykkjuskapar og líkamsárásar á fjögurra ára afmæli dóttur sinnar, óvænt rænt af götu úti í Suður-Kóreu og haldið án skýringa í einangrun í litlum klefa í fimmtán ár. Það eina sem hann hefur þar til dægrastyttinga er sjónvarpstæki en þar fær hann brátt að vita að hann sé eftirlýstur fyrir morð á eiginkonu sinni sem hann er saklaus af. Þegar honum er loks sleppt án þess að hafa séð eða heyrt í nokkrum manni, fær hann brátt símtal frá mannræningjanum sem veitir honum aðeins fimm daga til að finna sig áður en hann sviptir sig lífi og muni hann því aldrei komast að því hvers vegna honum var rænt. Við tekur æðisgengin leit og svífst Dea-su þar einskis. Ofbeldið er hrottafengið, bölsýnin bleksvört og spennan viðvarandi en meginþemu myndarinnar eru hefnd á hefnd ofan, samsæri, sekt, langrækni og ægihrammur fortíðarinnar. Enda þótt Suður-Kórea hafi fram til þessa sent frá sér fjölda gæðamynda um árabil, átti þessi mjög svo ferska spennumynd verulegan þátt í því að vekja athygli á suður-kóreskri kvikmyndagerð á alþjóðlegum vettvangi og alveg sérstaklega á Vesturlöndum. Myndin er lauslega byggð á samnefndri japanskri teiknimyndasögu eftir Garon Tsuchiya og Nobuaki Minegishi en með dágóðum innblæstri frá Ödipúsi konungi eftir Sófókles sem ívafinn er veruleikasýn Franz Kafkas. Hún er enn fremur miðhluti hefndarþrennu leikstjórans Parks Chan-wooks, en fyrri myndin Samkennd með hr. Hefnd [Boksuneun naui geot [복수는 나의 것]/ Sympathy for Mr. Vengeance] (2002) og síðari myndin Fröken Hefnd [Chinjeolhan Geumjassi [친절한 금자씨]/ Lady Vengeance] (2005) eru báðar áþekkar þessari að gæðum. Spennumyndin Gamlingjastrákur (eða Gamli drengurinn eins og hún hefur einnig verið nefnd á íslensku) fékk víða þegar í stað frábæra dóma og hlaut fjölda verðlauna m.a. á kvikmyndahátíðinni í Cannes þar sem sjálfur Quentin Tarantino hampaði henni mjög.
14. Öryggissvæðið
The Zone of Interest (Jonathan Glazer: 2023)
Framleiðsluland: Bretland, Pólland & Bandaríkin
Róttækar ákvarðanir voru teknar þegar Jonathan Glazer réðst í aðlögun á skáldsögu Martins Amis frá 2014 um nazistaforingja í útrýmingarbúðunum í Auschwitz sem verður hugfanginn af eiginkonu fangabúðastjórans Rudolfs Höss, en Glazer brá á það ráð að sleppa meginsöguþræðinum. Ástarþríhyrningur skáldsögunnar er því hvergi sjáanlegur í myndinni. Í staðinn leggur Glazer jafnvel meiri áherslu en Amis á það sem kalla mætti lágkúru illskunnar – eins og Hannah Arendt komst að orði. Hversdagslífi Höss hjónanna, þeirra Rudolfs og Hedwigar, vindur fram réttu megin við vegginn að Auschwitz-útrýmingarbúðunum og þar liggur auðvitað hryllingurinn. Hann er jarðbundinn. Því sem á sér stað er meinað um táknbúning sem gerir það ósögulegt og ómannlegt. Það er fjölskyldufólk sem stendur að grimmdarverkunum. Hljóðrásin flytur okkur hins vegar fréttir af því sem á sér stað utan sjónmáls okkar, sjálf erum við föst með gerendum og sjáum vart fórnarlömbin. Þetta er djörf framsetning hvurs slagkraftur er hins vegar ótvíræður og sama er að segja um siðferðilega sýn myndarinnar.
13. Líf annarra
Das Leben der Anderen/ The Lives of Others (Florian Henckel von Donnersmarck: 2006)
Framleiðsluland: Þýzkaland & Frakkland
Eftir síðari heimsstyrjöld var Austur-Þýzkaland (Deutsche Demokratische Republik) stofnað á hernámssvæði Sovétríkjanna og fært undir alræðistjórn kommúnistaflokksins. Ríkisráðuneytið (Ministerium für Staatssicherheit) rak leyniþjónustu ríkisins og var í daglegu tali nefnt Stasi. Meginhlutverk Stasi var að njósna um eigin borgara en starfsmenn þess voru rétt á annað hundrað þúsund og uppljóstrarar þess úr röðum almennra borgara allt að tvær milljónir þegar ríkið leið undir lok 1989-1990. Sögusvið myndarinnar er í höfuðborginni Austur-Berlín árið 1984. Stasi-liðsforinginn Gerd Wiesler (leikinn af Ulrich Mühe) fær það verkefni að njósna um leikskáld og sambýliskonu hans þrátt fyrir að ferill þeirra sé með öllu flekklaus í augum kommúnistaflokksins og er þeim fylgt hvarvetna eftir og hljóðnemum og upptökubúnaði komið fyrir á heimili þeirra. Eftir því sem Wiesler fylgist lengur með parinu dýpkar hins vegar samkennd hans með því og tekur hann að efast um ágæti þess stjórnkerfis sem hann þjónar. Hann grípur því til ýmissa ráða til að vernda parið fyrir samstarfsmönnum sínum og yfirmönnum innan Stasi og ákveður að afhjúpa ekki gagnrýna afstöðu þess á alræðiskerfið og samskipti þess við stjórnarandstæðinga. Tilraunir hans ná engu að síður skammt og fer svo að Stasi grípur til aðgerða gegn parinu með hörmulegum afleiðingum. Þetta er áleitin raunsæismynd sem afhjúpar þá kúgun sem gjarnan einkennir alræðisleg lögregluríki og varpar fram áleitnum siðferðisspurningum um m.a. ábyrgð embættismanna og almennings undir ógnarstjórn. Þó svo að stíllinn sé allur hófstilltur er sálfræðileg spennan veruleg. Kvikmyndin er margverðlaunuð og fékk m.a. óskarsverðlaunin fyrir bestu erlendu mynd ársins. Þetta er söguleg kvikmynd sem allir hefðu gott af því að sjá.
12. Að drepa
The Act of Killing (Joshua Oppenheimer: 2012)
Framleiðsluland: Bretland, Indónesía, Danmörk & Noregur
Eina heimildarmyndin sem varð fyrir valinu á sameiginlegum topplista álitsgjafanna, Að drepa (einnig nefnd Morðverkið á íslensku), er sérlega sláandi og átakanleg umfjöllun um fjöldamorð sem áttu sér stað í Indónesíu 1965-1966 í kjölfar valdaráns hersins, en talið er að a.m.k 500.000 manns hafi verið tekin þar af lífi þótt margir fræðimenn telji að fórnarlömbin séu þar nær einni milljón. Enn aðrir hafa gengið svo langt að segja að allt að þrjár milljónir manna hafi verið myrtar í þessum hreinsunum. Þegar indónesíski herforinginn Suharto (1921-2008) náði völdum í landinu var öllum þeim smalað þar í áföngum saman til aftöku sem tengdust verkalýðsfélögum, voru sagðir hallir undir kommúnisma, vinstri hyggju og guðleysi, aðhylltust önnur trúarbrögð en íslam eða tilheyrðu þjóðernislegum minnihlutahópum eins og t.d. kínverskum. Leikstjóri heimildarmyndarinnar, hinn bresk-bandaríski Danmerkurbúi Joshua Oppenheimer, rekur þessa atburði kaldastríðstímabilsins í Suðaustur-Asíu skilmerkilega og fær fyrrverandi leiðtoga og liðsmenn indónesísku dauðasveitanna til að segja sögu sína og endurskapa gjörðir sínar í anda uppáhalds Hollywood mynda sinna í þeirri trú að þeirra verði minnst sem hetja. Viðmælendurnir réttlæta þar einn af öðrum þau morð sem þeir frömdu, sviðsetja þau hiklaust fyrir framan kvikmyndatökuvélina og dást að öllu ofbeldinu sem þeir gerðust sekir um. Heimildarmyndin er í senn söguleg rannsókn og siðferðileg hugleiðing um minni, sekt og sjálfsblekkingu en stíllinn er óhefðbundinn þar sem raunveruleiki og sviðsetning blandast saman með sláandi hætti. Hún dregur fram mörg siðferðilega áleitin viðfangsefni eins og hvernig kvikmyndir móta sjálfsmynd manna og réttlæta ofbeldi, hvernig fjalla eigi um ofbeldi og að hvaða marki það geti talist við hæfi að leyfa gerendum ofbeldis að tjá sig. Þó má segja að í þessari heimildamynd afhjúpi morðingjarnir sjálfa sig og verði því dæmdir sem slíkir eftirleiðis. Athygli vekur að þegar myndin er tekin á tímabilinu 2005-2011 eru morðingjarnir margir ýmist enn við völd í landinu eða orðnir þar glæpamenn í undirheimunum. Þessi mynd er margverðlaunuð en hún var einnig tilnefnd á sínum tíma til óskarsverðlauna fyrir bestu heimildarmyndina í fullri lengd.
11. Völundarhús Pans
El laberinto del fauno/ Pan’s Labyrinth (Guillermo del Toro: 2006)
Framleiðsluland: Mexíkó & Spánn
Árið 1944 eru fasistar allsráðandi á Spáni, en þeir komust til valda fáeinum árum áður í blóðugri borgarastyrjöld, og logar umheimurinn í báli síðari heimsstyrjaldarinnar. Tíu ára stúlka að nafni Ofelía fylgir móður sinni til herstöðvar þar sem glænýr stjúpfaðir hennar, kafteinn úr herjum spænskra fasista, drottnar með harðri hendi og eltir uppi stjórnarandstæðinga. Í skóglendinu við herstöðina kynnist hún hins vegar leyndardómsfullum völundarhúsheimi þar sem hyrndur og geitfættur pan (eða fán samkvæmt spænska frumtitlinum) segir henni að hún sé í raun endurholdguð prinsessa úr undirheimunum og þurfi hún að standast þrjár prófraunir til að sanna uppruna sinn, öðlast ódauðleika og geta snúið aftur til ríkidæmis síns. Brugðið er upp myrkum ævintýraheimi í þessari mjög svo sjónrænu fantasíu með hrollvekjuívafi og er ekkert dregið undan af grimmd fasista og hryllingi styrjalda. Hæglega má túlka myndina sem þjóðtrúarlega táknsögu um þá kúgun sem einkenndi stjórnarhætti spænskra fasista og baráttuna gegn yfirráðum þeirra en siðferðilega snýst hún um hugrekki, fórn og hvernig virkja megi ímyndunaraflið gegn ofbeldi. Trúarlegt myndmál myndarinnar er ríkt og er víða vísað í evrópska þjóðtrú og forn trúarbrögð og það allt samofið rómversk-kaþólskri veruleikasýn, jafnt með jákvæðum hætti sem gagnrýnum. Fáninn í spænska frumtitlinum er t.d. sóttur í rómverskar mýtur en Paninn í enska og íslenska titlinum er sóttur í grískar mýtur. Kvikmyndin hlaut þrjú óskarsverðlaun, m.a. fyrir bestu kvikmyndatökuna, og hafa gagnrýnendur margir lofað hana mjög fyrir sjónræna sköpunargleði leikstjórans, frumlegar brellur hans og hvernig honum tekst þar að gagnrýna sögulegt ofbeldi og alræðishyggju frá sjónarhóli barns innan marka bleksvarts ævintýris. Guillermo del Toro er enn í dag einn af mikilvægustu kvikmyndagerðarmönnum Mexíkó en sjálf er myndin gjarnan talin meðal bestu fantasíukvikmynda sögunnar.
10. Amélie
Le fabuleux destin d’Amélie Poulain/ Amélie (Jean-Pierre Jeunet: 2001)
Framleiðsluland: Frakkland & Þýzkaland
Franska leikkonan Audrey Tautou er hér í hlutverki ungrar hlédrægrar þjónustustúlku í Montmartre hverfinu í París, Amélie Poulain að nafni, sem vill gera líf annarra betra með smávægilegum leynilegum góðverkum en á samt sjálf í mestum vandræðum með að tengjast öðrum og viðurkenna eigin langanir. Meginþemu myndarinnar eru einmanaleiki, samkennd, rómantík og vægi góðra smáverka en sjarminn er ekki síst fólginn í skondinni framvindu frásögunnar og ómótstæðilegum persónutöfrum aðalleikkonunnar. Enda þótt sögusviðið sé undir blálok 20. aldar er framsetningin nostalgísk í anda ekki síst þögulla franskra kvikmynda allt aftur til árdaga kvikmyndasögunnar en með mettuðum litum, hröðum klippingum og fljótandi myndatöku er sem hversdagsleikinn sé töfrum vafinn. Tónlistin eftir Yann Tiersen er sérlega vel við hæfi og veitir myndinni í senn melankólískt og hlýlegt yfirbragð. Kvikmyndin var tilnefnd til fimm óskarsverðlauna, þar á meðal fyrir besta frumsamda handritið og bestu erlendu myndina, og í Frakklandi hlaut hún fjölda César verðlauna. Hún er meðal þeirra franskra kvikmynda sem náð hafa mestum vinsældum á alþjóða vettvangi og þykir alveg sérlega frönsk í allri ásýnd.
9. Tryllti Max: Slóð heiftar
Mad Max: Fury Road (George Miller: 2015)
Framleiðsluland: Ástralía & Bandaríkin
Getur sundurtættur málmur í eyðimörkinni verið heimspeki? Kannski ekki, en ef það er einhver glufa þá keyrir hasarmeistaraverk Georges Millers í gegn á ofsahraða, með gítarleikara bundinn ofan á vélarhúddið. Þegar franskir framúrstefnukvikmyndagerðarmenn millistríðsáranna fundu upp cinéma pur þá áttu þeir sennilega ekki við stríðsstrákana, skósveina Immortal Joe, og endalausan bílaeltingarleik í dystópískri framtíðarveröld. En ef cinéma pur snýst um hæfni miðilsins til að miðla hreyfingu og móta skynjun þá er Fury Road hreint og alltumlykjandi bíó. Fræg er sagan af íslenskum kvikmyndaunnanda sem, eftir tvo eða þrjá bjóra, gefur sig alltaf á tal við mann og segir (örlítið aggressíft): „sannaðu að Fury Road sé ekki besta mynd sem gerð hefur verið“. En samkvæmt þessum sama mildilega ölvaða manni hefur fullyrðingin aldrei verið hrakin.
8. Ekkert land fyrir gamla menn
No Country for Old Men (Ethan Coen & Joel Coen: 2007)
Framleiðsluland: Bandaríkin
Coen bræðurnir komu nokkuð við sögu hjá álitsgjöfunum en óhætt er að segja að ríkur samhljómur sé um að þeirra öndvegisverk á nýrri öld sé No Country for Old Men. Óvæntir smekkmenn nefndu reyndar A Serious Man, Burn After Reading og The Man Who Wasn‘t There til sögunnar en engin önnur Coen mynd var í námunda við No Country. Í grunninn er um óskaplega sannferðuga aðlögun á skáldsögu Cormacs McCarthys að ræða, hvergi er í raun hvikað frá henni, en það sem bræðrunum tókst að gera var að straumlínulaga frumverkið og sníða því kvikmyndastakk á máta sem verður að teljast einstakur: ekkert glatast þó miklu sé sleppt. Og myndin er auðvitað afskaplega óvenjuleg Hollywood mynd, þótt á yfirborðinu sé þetta hasarmynd um mexíkósku kartelin og dóppeninga sem fara á flakk. Þögnin í myndinni verður smám saman ærandi, það að engin kvikmyndatónlist sé notuð skapar eyðilegan og sterkan hljóðheim sem ljær atburðarásinni raunsæjan og óblíðan blæ. Þögnin á hljóðrásinni undirstrikar jafnframt hamfaraslóðina sem Chigurh skilur eftir sig, það er eins og sagan sé á harmleiksteinum hvurs endastöð er óumflýjanleg og blasir við næstum frá byrjun. Það að aðalpersónan sé drepin allöngu áður en myndinni lýkur – og að það sé ekki einu sinni sýnt, heldur gerist utan myndar, eins og í framhjáhlaupi – undirstrikar tilraunamennskuna sem Coen-bræðrum er í blóð borin, og sama má segja um endalokin, einræðu öldungs um draum sem hann átti um föður sinn. Hefðbundnum stýriþáttum er öllum varpað fyrir róða, að hluta til er það gert í skjóli skáldsögunnar, en það er líka eins og níhílísk heimssýn McCarthys hleypi gríðarlegum krafti í skemmtilega bölsýni bræðrana. Og auðvitað snerist þetta aldrei um peningana í töskunni. Að taskan skiptir ekki máli er allt heila málið.
7. Eilíft sólskin hins flekklausa hugar
Eternal Sunshine of the Spotless Mind (Michel Gondry: 2004)
Framleiðsluland: Bandaríkin
Það gekk víst mikið á við gerð þessarar myndar, leikstjórinn Michel Gondry ku vera kaótískur maður sem ekki er endilega auðvelt að vinna með. Og vanlíðan er auðvitað helsta hugðarefni Charles Kaufmans, handritshöfundarins. Og hvað gerist þá þegar kaótískt afl mætir þunglyndum hlut? Jú, úr verður ein besta en um leið sárasta og jafn furðulegasta ástarsaga síðustu áratuga. Tilraunakennt formið miðlar viðfangsefninu fullkomlega og endurframleiðir óreiðukennda „rökvísi“ okkar innra lífs og minnisins á máta sem leyfir áhorfendum að skynja tilfinningarnar með sérstökum sannfæringarkrafti. Þá er ástarsambandið sem liggur myndinni til grundvallar trúverðugt. Joel og Clementine passa að sumu leyti vel saman, að öðru leyti ekki og bæði eru þau gallaðar manneskjur. Þetta gefur sambandinu vigt og endalokunum tilfinningalegan slagkraft. Þegar þau ákveða að láta slag standa þrátt fyrir að ekkert sé gefið og kannski fari þetta allt (aftur) út um þúfur er einmitt verið að fanga djúpstæðan sannleika rómantískra sambanda.
6. Málverk af hefðarkonu í logum
Portrait de la jeune fille en feu/ Portrait of a Lady on Fire (Céline Sciamma: 2019)
Framleiðsluland: Frakkland
Franski leikstjórinn Céline Sciamma nýtur hylli um víða veröld, raunar víðast hvar annars staðar en í heimalandinu. Það er ekki síst þessarar myndar vegna en Málverk af hefðarkonu í logum hefur tryggt sér öndvegissæti í samtímalistabíóinu. Nokkuð sem var undirstrikað á lista Sight & Sound yfir 100 bestu kvikmyndir allra tíma árið 2022. Þar lenti hún í þrítugasta sæti og stakk nokkuð í stúf, glæný myndin umkringd klassíkerum hefðarinnar. Hjá okkur er hún í sjötta sæti og er jafnframt eina myndin á listanum eftir kvenleikstjóra. Það er í senn sláandi niðurstaða og lýsandi; leita þyrfti ofan í kolanámur eða inn í álver til að finna atvinnuvegi sem eru jafn karllægir og kvikmyndabransinn. Það er því að sumu leyti við hæfi að myndin sem þó skilar sér inn á listann geri bókstaflega sjónmálið að viðfangsefni og tefli fram bæði annarri útgáfu af því en hinu karllæga og nýrri óátakamiðaðri frásagnarfræði. Leikkonurnar þrjár, Noémie Merlant, Adèle Haenel og Luàna Bajrami, standa sig með stakri prýði en þess er vert að geta í þessu samhengi að Adèle Haenel, sem leikur hefðarkonu titilsins, dró sig í hlé og hætti að leika í kvikmyndum árið 2023 til að mótmæla kynjamisvægi og kvenfyrirlitningu í franska kvikmyndaiðnaðinum.
5. Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (Peter Jackson: 2001)
Framleiðsluand: Nýja Sjáland, Bandaríkin & Bretland
Peter Jackson hafði tryggt sér meistarasess innan þeirrar undirgreinar hrollvekjunnar sem kennd er við subbuskap (og grín) með Bad Taste og Brain Dead – en á milli þeirra kom afskaplega pervertaleg brúðumynd um prúðuleikarasjónvarpsstjörnur sem eru lítið annað en safn saurlífsseggja (Meet the Feebles). Eftir allan þennan subbuskap færði Jackson út kvíarnar með sannsögulegu morðmyndinni Heavenly Creatures og Hollywood hrollvekjunni The Frighteners sem skartaði sjálfum Michael J. Fox í aðalhlutverki. Að þessu sögðu var ekkert – ALLS EKKERT – sem gaf til kynna að hann gæti eða hefði áhuga á að kvikmynda einn ástsælasta bókmenntaþríleik eftirstríðsáranna, þríleik sem að auki allir voru sammála um að væri ekki hægt að kvikmynda. En í verkefnið réðst hann með eiginkonu sinni Fran Walsh og Philippu Boyens og skilaði af sér stórvirki. Aðlögunina leysti hann af hendi á svo stórfenglegan máta að allar þrjár myndirnar komu ítrekað við sögu í listagerð álitsgjafanna, þótt að það sé sú fyrsta sem flýgur hæst. Það vottar ekki fyrir fjarlægð eða kaldhæðni í nálgun Jacksons, heimurinn Middle Earth er endurskapaður af fullkominni alvöru, og tæknilegum áskorunum er mætt af svo mikilli útsjónarsemi og dirfsku að segja má að það eigi sér vart sinn líka í samtímakvikmyndagerð. Eins og áður hefur verið nefnt má það teljast merkilegt að allar þrjár LOTR myndirnar hafi komist á blað og tvær inn á topp listann!
4. Það mun renna blóð
There Will Be Blood (Paul Thomas Anderson: 2007)
Framleiðsluland: Bandaríkin
Enda þótt There Will Be Blood beri öll ytri ummerki tíðarandamyndar væri kannski nær lagi að tala um hana sem hrollvekju – hrollvekju þar sem skrímslið er bandaríski draumurinn. Eða kannski eru skrímslin kapítalismi og trúarbrögð og átökin milli þeirra lýsandi fyrir sálarlíf þjóðarinnar, átök sem jafnframt eru auðvitað blóðug (eins og titillinn lofar). Þá má velta fyrir sér hvers konar sögupersóna Daniel Plainview eiginlega sé, og hvernig í ósköpunum Daniel Day-Lewis hafi eiginlega tekist að kveða fram þetta frumstæða náttúruafl í mannslíki. Þar höfum við eina stórfenglegustu leikframmistöðu síðustu hálfrar aldar og stundum er eins og Day-Lewis ætli hreinlega að éta myndina; spurningin verður hvort kvikmyndin sé nógu umfangsmikil til að halda tjáningunni innan rammans, innan söguheimsins, eða hvort það eina sem sé raunverulega lifandi í allri myndinni sé aðalleikarinn. En fleira kemur til, djúpstæð þematísk úrvinnsla á paþólógíum stórveldisins sem þarna er í fæðingu og svo auðvitað tónsmíðar Johnnys Greenwoods, sem hér brýtur blað í sögu kvikmyndatónlistar og skapar hljóðræna hliðstæðu við Plainview, aggressífa og truflandi tónlist sem vindur sér að myndrásinni með grettu í andlitinu og eld í augunum. Þegar Plainview lætur lokaorð myndarinnar falla, „ég er búinn“, þá er eins og dómur sé felldur um eignarhaldið á framtíðinni.
3. Chihiro og andaríkið
Sen to Chihiro no kamikakushi [千と千尋の神隠し]/ Spirited Away
(Hayao Miyazaki: 2001)
Framleiðsluland: Japan & Bandaríkin
Þriðja vinsælasta kvikmyndin meðal álitsgjafanna er teiknimyndin Chihiro og andaríkið sem sennilega verður að teljast ein sú rómaðasta sem komið hefur frá ríkri teiknimyndahefð Japans í áratugi en leikstjórinn Hayao Miyazaki hefur um árabil verið meðal áhrifamestu og virtustu kvikmyndagerðarmanna á því sviði ekki aðeins þar í landi heldur einnig á heimsvísu. Chihiro er ung stúlka sem villist inn í andaheim þar sem foreldrar hennar breytast í svín en fyrir vikið þarf hún að takast á við margvíslegar ógnir og áskoranir til að bjarga þeim og þroskast hún smám saman á þeirri vegferð úr hræddri og ósjálfstæðri stelpu í hugrakka og ábyrga manneskju. Sagan er rík af táknum og vísunum í japanska þjóðtrú, náttúrudýrkun og gagnrýni á neysluhyggju samtímans. Framvindan flæðir milli draums og veruleika og er stemningin yfirnáttúruleg með ljóðrænum og heillandi hætti. Eins og í mörgum teiknimyndum Miyazakis er aðalsöguhetjan viljasterk kvenpersóna og einkennist sjálf sagan af siðferðilegri, heimspekilegri og trúarlegri dýpt sem höfðar ekki síður til fullorðinna en barna. Myndin er margverðlaunuð og fékk m.a. óskarsverðlaunin fyrir bestu teiknimynd ársins. Óhætt er að fullyrða að margar aðrar teiknimyndir Miyazakis bæði fyrir og eftir þessa séu ekki síðri að gæðum.
2. Afætur
Gisaengchung [기생충]/ Parasite (Bong Joon-ho: 2019)
Framleiðsluland: Suður-Kórea
Önnur vinsælasta kvikmyndin meðal álitsgjafanna er bleksvarta suður-kóreska samfélagssatíran Afætur (eða Snýkjudýr eins og hún hefur einnig verið nefnd á íslensku). Í höfuðborginni Seúl nær bláfátæk fjölskylda að nafni Kim að smeygja sér stig af stigi inn í líf auðugrar fjölskyldu að nafni Park og ná yfirtökum á henni með blekkingum og lygum en allt hefur það ófyrirsjáanlegar og hrottafengnar afleiðingar. Samfélagsrýnin er í senn margræð og beitt en viðfangsefnið er grunnforsendur ofbeldis í mannlegum samskiptum, sjálfhverfa, siðblinda, stéttaskipting, kerfislæg mismunin, brothætt staða þeirra sem standa félagslega eða andlega höllum fæti og framadraumar hvað sem það kostar. Vel má lesa út úr myndinni kaldhæðna en um leið harmræna táknsögu um það hvernig byltingin étur börn sín eða helgimyndabrjóturinn verður um leið smiður eigin helgimyndar. Allt er þetta áréttað í sjálfri sviðsmynd myndarinnar, svo sem hvernig hæðamunur, rýmið og arkitektúr endurspegla stéttaskiptinguna. Myndin varð brátt rómuð fyrir fersk efnistök og hlaut hún víða verðlaun, m.a. Gullpálmann í Cannes og óskarsverðlaunin sem besta mynd ársins og besta erlenda mynd ársins auk þess sem henni var veitt óskarsverðlaun fyrir bestu leikstjórnina og besta frumsamda handritið. Erlend kvikmynd hafði ekki áður fengið slíkt brautargengi í veitingu óskarsverðlauna. Á Íslandi hömpuðu kvikmyndagagnrýnendur henni mjög. Með þessari mynd festi Bong Joon-ho sig í sessi sem einn áhrifamesti kvikmyndagerðarmaður Suður-Kóreu en hann á einnig aðra kvikmynd sem komst inn á topplista álitsgjafanna, Minningar um morð (2003) sem er í sæti átján.
1. Mulholland-akstursleiðin
Mulholland Drive (David Lynch: 2001)
Framleiðsluland: Bandaríkin & Frakkland
Það þarf ekki að koma á óvart að Mulholland Drive eftir David Lynch, sem út kom í blábyrjun aldarinnar árið 2001, hafi endað í efsta sæti og sé besta myndin á nýju árþúsundi samkvæmt álitsgjöfum. Þessi ókennilegi óráðsdraumur um týndar sálir í Hollywood hefur raunar endað á sama stað í fjölmörgum erlendum úttektum, þar á meðal BBC könnun frá 2016 og Sight & Sound listanum frá 2022. Hvað veldur? Hvaða ómótstæðilega tak er það sem myndin hefur á áhorfendum? Hægt væri að færa rök fyrir því að í Mulholland Drive (og mögulega þá líka undanfaranum, Lost Highway frá 1997) hafi glíma Lynch við kvikmyndalega formgerð draumarökvísi hlotið sína fáguðustu og um leið mest truflandi birtingarmynd, rútíníseraðuð veruleikaskynjun okkar er framandgerð og það liggur við að áhorfendur fái að handleika sjálft hvatalífið í gegnum ímyndirnar á tjaldinu. Þá er það innblásin söguþráðsákvörðun hjá Lynch að ljá hugðarefnum sínum táknbúning „hefðbundinnar“ Hollywood-sögu af bláeygðu og tindilfættu ungstirni sem ætlar að láta draumana rætast í kvikmyndabransanum. Þannig setur Mulholland Drive sig í samræðu við langa hefð (Star is Born röðin, Sunset Boulevard, Singin‘ in the Rain, osfrv) en snýr um leið út úr henni og afhjúpar; kallar fram myrkur og örvæntingu í stað stjörnuljóma og sírenusöngs.
Listar og listgildi
Það er auðvitað ekki hægt að ákveða með hlutlausum hætti að eitthvað listaverk sé betra en annað. Enginn mælikvarði um slíkt er til. Hins vegar er í sífellu verið að mæla og dæma list. Það er gert í menningarumræðunni þegar fjölmiðlar birta dóma; það er gert á verðlaunaafhendingum og tilnefningum til þeirra og það er gert þegar sumir fá listamannalaun en aðrir ekki. Á bak við umræðuna um listgildi og vonda og vel heppnaða list eru svo menningarleg gildi og þau má kortleggja með ýmsum hætti. Stefnur og tískubylgjur koma og fara, stundum er hægt að ávaxta menningarlega auðmagnið og stundum glutrast það niður. Menningarmótun mætir huglægni í flóknu samspili og þegar kemur að því að velja úr þeim mörgu kostum sem menningin heldur á lofti hlýtur huglægnin ávallt að gegna veigamiklu hlutverki. Huglægnin getur hins vegar verið upplýst og fáguð, smekkvís og skemmtileg, eða illa ígrunduð, samhengislaus og leiðinleg. Þá getur verið eftirspurn eftir menntuðum og upplýstum smekk og slíkur smekkur getur bókstaflega talist faglegum viðtökum nauðsynlegur (listagagnrýni í fjölmiðlum er hér dæmi), en undir öðrum kringumstæðum er það vondur smekkur sem hafinn er til öndvegis (eins og sumar allra yndislegustu föstudagspartísýningarnar í Bíó Paradís eru til vitnis um). Smekkkóngar skilgreina sig út frá fáguðum smekk sínum, nokkuð sem á kannski ekki síst við um yngra fólk og tónlist, en smekkmenning er gildishlaðin á öllum vígstöðvum og öflugir smekkmenn eru óþreytandi að láta til sín taka á samfélagsmiðlum.
En ef gildisdómar um listir og listaverk geta verið próblematískir og umdeilanlegir þá hljóta listar – og þá ekki síst topplistar – að vera sérlega varhugaverðir. Topplistar eru áþreifanleg niðurröðun á illskilgreinanlegri stærð og með tölur að vopni mætti halda því fram að þeir geri sjúkt tilkall til stærðfræðilegs hlutleysis. Þeir eru líka áþekkir stjörnugjöf hvað það varðar að gildiskvarðinn er táknaður með býsna einföldum og afdráttarlausum hætti: best er að vera í efsta sæti á topp tíu lista, alveg eins og það er best að fá fimm stjörnur eða fullt hús á Letterboxd. Lengi vel var sá hátturinn til dæmis hafður í menningarumfjöllun Morgunblaðsins að kvikmyndum var úthlutað stjörnum frá gagnrýnendum blaðsins en ekki var notast við stjörnur í bókadómunum, væntanlega vegna þess að bókmenntir voru of háleitt listform til að hægt væri að sjóða það niður í einfeldningslegan og smekklausan mælikvarða (kvikmyndadómar voru líka aftast, með myndasögunum, velvakanda og bíóauglýsingunum meðan bókadómar voru framar í blaðahluta sem kenndur var við menningu). Þetta viðhorf var svo sem ekki langt undan, eins og heyra má, þegar kvikmyndafræði Háskóla Íslands setti á laggirnar gagnrýnendahópinn Engar stjörnur árið 2017 (en hópurinn lifði fram að kóvíd) þar sem áhersla var lögð á röklega kvikmyndaumfjöllun frekar en „sleggjudóma“. Engu að síður hefur það lengi loðað við menningarumræðuna að stjörnugjöf og hverskyns uppröðun og listagerð eigi frekar við lágmenningu en þá sem æðri er og var kvikmyndum lengi skipað í síðarnefnda hópinn.
Þótt þessu viðhorfi sé auðvitað mótmælt viðurkennum við að það er hvergi nærri náttúruleg hegðun að búa til topp tíu lista yfir menningarafurðir, ekki frekar en það er eðlilegt að gefa bók stjörnur. Hvort tveggja getur hins vegar verið afskaplega skemmtileg iðja, sérstaklega listagerðin. Fyrir suma í öllu falli. Þannig eru þeir tveir aðilar sem skrifaðir eru fyrir þessu framtaki mikilir listaaðdáendur og viðurkenna báðir fúslega að listasmíðir eru iðkaðar í þeirra einkalífi. En það gerðist vissulega að komið var að máli við efnilega álitsgjafa sem hreinlega treystu sér ekki í verkefni af þessu tagi, eða bökkuðu út þegar í ljós kom að listinn þyrfti að vera númeraður. Líklegt verður að teljast að allavega einn álitsgjafi hafi útbúið einfalt forrit til að setja ónúmeraðan listann sinn í handahófskennda röð, sem er allt í lagi, það er sniðugt að reyna að grafa undan svona framtaki innan frá.
Þegar vel tekst til og fólk hefur gaman af iðjunni er listagerð af þessu tagi hins vegar tækifæri til velta fyrir sér eigin viðhorfum, smekk og menningarlegum gildum og gæðum. Er einhver ein kvikmynd betri en önnur? Er Star Wars betri en Sátántangó? Mögulega, kannski ekki, hver veit, nei? Já? Aðalatriðið er að þetta er hvorki rétt né áhugaverð spurning. Manni getur hins vegar verið meira umhugað um tiltekna kvikmynd en aðra, ákveðin verk tala til okkar á máta sem önnur gera ekki, þau kveikja einhverja ástríðu, eru sýnidæmi um það af hverju maður elskar kvikmyndir og menningu og listir. Þannig er listinn ávallt í senn spegill og sófi hjá sálgreinanda. „Betra en“ verður hreinlega ekki forvitnilegt spursmál fyrr en það er borið fram sem hluti af einlægri og innihaldsríkri sjálfsskoðun; maður verður að fara á djúpið, til þess er leikurinn gerður. Hvernig einstaklingur er ég? Hvers konar menningarsmekkur knýr mig áfram og hvað get ég viðurkennt fyrir öðrum? Hvað þori ég að horfast í augu við og á hvaða tímapunkti lít ég undan í blygðun og skömm? Hægt er nota svona lista til að sýna öðrum að maður sé smekkkóngur í fremstu röð og það er líka hægt að nota listagerðina til að sannfæra sjálfan sig um að það sé satt. Hvort tveggja er ljómandi, smekkkóngarnir skipta máli og velferð þeirra er hagsmunamál fyrir kvikmyndafræðina. Þá er hægt að nota svona lista til að lyfta myndum sem maður vill kynna fyrir öðrum; það er líka virðingarverð iðja. Magnþrungnustu listarnir verða svo sjálfstæð listaverk og bera með sér höfundareinkenni og sérkenni, líkt og verk mikilvægra kvikmyndahöfunda; þeir sýna að viðkomandi álitsgjafi hefur sannarlega farið á djúpið og notað listagerðina til að komast að sannleikanum um sjálfan sig og stöðu sína í heiminum.
Niðurstöður
Ekki þarf í sjálfu sér að koma á óvart að Mulholland Drive (2001) eftir David Lynch hafi endað í fyrsta sæti. Segja má að hún hafi fyrir allöngu verið útnefnd mynd aldarinnar þökk sé þrálátri viðveru í toppsæti fjölmargra kannana og lista, og íslensku álitsgjafarnir fylgja þannig vel troðinni slóð. Það er gleðilegt engu að síður að framúrstefnuverk af þessu tagi njóti jafn útbreiddrar velþóknunar og raun ber vitni. Sigur Lynch var afdráttarlaus, Mulholland Drive endaði með 463 stig og ber þannig höfuð og herðar yfir aðrar myndir á listanum. Afætur eftir Bong Joon-ho, margföld óskarsverðlaunamynd frá 2019, fylgdi í kjölfarið með 338 stig og í þriðja sæti er teiknimyndin Chihiro og andaríkið (2001) með 217 stig. Forvitni vekur í þessu sambandi að meðan 125 stig eru á milli myndanna í fyrsta og öðru sæti og 121 stig á milli myndanna í öðru og þriðja sæti eru aðeins 25 stig á milli myndanna í þriðja og fjórða sæti, en í fjórða sæti er There Will Be Blood (2007) eftir Paul Thomas Anderson. Milli fimmta sætis (LOTR: The Fellowship of the Ring, 2001) og sjötta sætis (Málverk af hefðarkonu í logum, 2019) voru hins vegar bara 5 stig, og sama er að segja um muninn milli níunda og tíunda sætis. Oftast munar frekar litlu milli mynda á topp 25 listanum, að efstu tveimur sætunum undanskildum sem þannig skilja sig frá hinum hvað varðar það sem mætti kalla afdráttarlausa afstöðu álitsgjafanna með þeim. Að sama skapi er stuðningurinn við myndina í efsta sæti algjörlega tæpitungulaus, hún skilur myndina í öðru sæti eftir í rykinu. Samhugurinn um Mulholland Drive er gríðarlegur.
2001 og 2003 eru bestu kvikmyndaárin að mati álitsgjafanna, en átta myndir af tuttugu og fimm eiga rætur að rekja til þessara framleiðsluára og skiptist það jafnt, nema kannski fyrir það að myndirnar frá 2001 (Mulholland Drive, Spirited Away, LOTR: Fellowship of the Ring og Amelie) raðast hærra (1. sæti, 3. sæti, 5. sæti og 10. sæti) en myndirnar frá 2003: Oldboy (15. sæti), LOTR: Return of the King (17. sæti), Minningar um morð (18. sæti)og Dogville (20. sæti). Fyrsta ár nýrrar aldar er þannig besta kvikmyndaárið hingað til og fyrsti áratugurinn var jafnframt sterkari en sá næsti, en af myndunum tuttugu og fimm voru fjórtán gerðar milli 2001 og 2010 en átta milli 2011 og 2020. Nýjustu myndirnar sem rötuðu á topp listann eru svo helfararmynd Jonathans Glazer, The Zone of Interest, frá 2023 en hún er í 14. sæti, norska myndin Versta manneskja í heimi eftir Joachim Trier frá 2021 í 19. sæti, og Poor Things eftir Yorgos Lanthimos, sömuleiðis frá 2023, í 25. sæti.
Bandaríkin eru lang öflugasta framleiðslulandið samkvæmt álitsgjöfum okkar en fjórtán af tuttugu og fimm myndum má rekja þangað. Þetta tengist auðvitað öflugu dreifikerfi Bandaríkjanna í okkar heimshluta en hlýtur jafnframt að vera til vitnis um að gangur sé á þarlendri kvikmyndagerð. Þrjár myndir á topplistanum eru frá Suður-Kóreu, tvær frá Danmörku, tvær sömuleiðis frá Frakklandi og svo eiga ýmis þjóðríki eina mynd. Það kemur kannski á óvart að smáríkið Danmörk jafni hér gamalgróið kvikmyndaveldi eins og Frakkland, en niðurstaðan ætti samt ekki að gera það. Nokkuð er um liðið síðan Frakkland var í úrvalsdeildinni og almennt er lítil spenna í kringum myndir þaðan meðan kvikmyndaframleiðsla Danmerkur hefur verið í fremstu röð allt það tímabil sem þessi könnun nær til. Velgengni Suður-Kóreu skýrist jafnframt af stöðu tiltekins kvikmyndahöfundar en aðeins tveir leikstjórar eiga tvær myndir á topplistanum og annar þeirra er Bong Joon-ho (hinn er Peter Jackson) með áðurnefnda Afætur (2. sæti) og Minningar um morð (2003), sakamálamynd um fyrsta fjöldamorðingja þjóðarinnar, sem endaði í 18. sæti. Þriðja suður-kóreska myndin er svo Gamlingjastrákur (2003) eftir Park Chan-wook í 15. sæti. Lars von Trier er sá leikstjóri sem næst kemst því að jafna tvennuna hans Joon-ho, hann er með Dogville í 19. sæti og svo er heimsslitamyndin Melancholia (2011) í 26. sæti, tveimur stigum undir Poor Things, 60 v. 58 stig, og þannig hársbreidd frá að rata inn á endanlega listann.
Kynjahlutföllin voru hreint út sagt afleit. Ein mynd eftir kvenleikstjóra komst á topp 25 listann, en það er Málverk af hefðarkonu í logum eftir Céline Sciamma, sem er í 6. sæti. Hinar tuttugu og fjórar reyndust eftir karlleikstjóra. Má nefna í því samhengi að fimmtíu og tveir álitsgjafar skiluðu inn sérlega karllægum listum, það er að segja listum með myndum eftir aðeins karlleikstjóra og af þeim 531 myndum sem nefndar voru og komust á blað voru aðeins 66 gerðar af kvenleikstjórum, eða 12%. Stigahæstu myndirnar eftir kvenleikstjóra, að þeirri sem komst inn undanskilinni, eru þýska myndin Toni Erdmann (2016) eftir Maren Ade með 41 stig, sem skilar henni 39. sæti á heildarlistanum, einu sæti fyrir neðan miðmyndina í Hringadróttins-þríleiknum, The Two Towers (2002). Svo kemur heimildarmyndin Strendur Agnesar (2008) eftir Agnès Varda í 46. sæti, The Substance (2024) eftir Coralie Fargeat í 52. sæti, og Aftersun (2022) eftir Charlotte Wells í 54. sæti. Sá kvenhöfundur sem oftast var tilnefndur er enski leikstjórinn Andrea Arnold en eftir hana komust þrjár myndir á blað, Fish Tank (2009) með 19 stig frá fjórum álitsgjöfum, hennar nýjasta kvikmynd Bird (2024) með 4 stig frá einum álitsgjafa og stuttmyndin Wasp (2003) með 1 stig. Kelly Reichardt er með tvær myndir á heildarlistanum, Old Joy (2006) og Wendy & Lucy (2008).
Kvikmyndahöfundar
Eins og áður segir eru Bandaríkin áberandi og á það jafnt við topp 25 listann og heildarlistann. Af bandarískum samtímahöfundum trónir David Lynch auðvitað á toppnum með Mulholland Drive en gerir að öðru leyti ekki vart við sig fyrir utan það að Inland Empire (2006), hin myndin sem hann gerði á þessari öld, kemur fyrir á lista hjá einum álitsgjafa og er þar í níunda sæti, sem þýðir að hún fær 2 stig. Öðru máli gegnir um þann bandaríska höfund sem kemur þar næst, Paul Thomas Anderson. Þótt ríkur samhljómur hafi verið meðal álitsgjafa kvikmyndafræðinnar um að There Will Be Blood (4. sæti, 192 stig) sé hans helsta framlag til kvikmyndalistarinnar, þá komust fjórar aðrar myndir eftir hann á blað, Punch Drunk Love frá 2002 (33 stig), Phantom Thread frá 2017 (13 stig), The Master frá 2012 (9 stig) og Licorice Pizza frá 2021 (4 stig). Þarna kemur það okkur jafnframt á óvart að Punch Drunk Love skuli hafa þessa yfirburði yfir bæði Phantom Thread og The Master, myndir sem oftar eru ræddar í kvikmyndakreðsum og fá t.d. mun hærri meðaleinkunn á Rotten Tomatoes (þar er Phantom Thread með 91% en Punch Drunk Love 79%). Mögulega höfðar Adam Sandler sérstaklega til íslenskra álitsgjafa, nú eða sú staðreynd að Punch Drunk Love var í sýningum á Netflix mánuðina áður en könnunin var gerð jók sýnileika hennar svo máli skipti. Samanlagt hlýtur Anderson í öllu falli 251 stig í þessari könnun, sem er afskaplega vel af sér vikið.
Önnur bandarísk kanóna, og annar Anderson, hreiðraði um sig allneðar á listanum, eða í tuttugusta og öðru sæti. Þar er The Grand Budapest Hotel (2014) eftir smekkmanninn Wes Anderson en hún fékk samanlagt 63 stig. Kemur þar kannski eilítið á óvart að The Royal Tenenbaums (2001) hafi ekki veitt henni harðari samkeppni, en sú síðarnefnda endaði með aðeins 14 stig, einu stigi meira en Phantom Thread en hafa verður í huga að There Will Be Blood er 129 stigum yfir Grand Budapest Hotel og Wes Anderson skortir alveg hliðstæðu við Punch Drunk Love, sem fékk 33 stig. Þrjár aðrar myndir eftir Wes Anderson komust á blað hjá álitsgjöfum en engin þeirra náði raunverulegu máli, Moonrise Kingdom frá 2012 (2 stig), The Life Aquatic with Steve Zissou frá 2004 (2 stig) og Isle of Dogs frá 2018 (1 stig). Samanlagt er Wes Anderson því með 82 stig.
Einu sæti ofar en Wes, eða í tuttugusta og fyrsta sæti, er Quentin Tarantino með Once Upon a Time … in Hollywood (2019) en hún hlaut 64 stig. Eins og frægt er ætlar Tarantino einvörðungu að leikstýra tíu kvikmyndum, þessi er númer níu og því aðeins ein eftir. Virðist pressan sem fylgir svona áætlunargerð ekki leggjast vel í leikstjórann, allavega lengist biðin eftir nýrri mynd sífellt og hefur viðlíka tími milli mynda ekki áður liðið á ferlinum. Í öllu falli, alveg eins og með Wes og Paul Thomas Anderson, komast fleiri myndir á blað en rata inn á topplistann. Til viðbótar við óðinn til Hollywood eru þessar myndir Tarantinos líka í hávegum hafðar hjá ráðgjöfum kvikmyndafræðinnar: Inglourious Basterds frá 2009 með 54 stig, sem tryggir henni tuttugusta og sjöunda sætið á heilarlistanum; Kill Bill vol. 1 frá 2003 með 49 stig (30. sæti), Kill Bill vol. 2 frá 2004 með 8 stig, Death Proof frá 2007 með 8 stig, og Django Unchained frá 2012 með 7 stig. Þannig endar Tarantino með 190 stig.
Yorgos Lanthimos á það sameiginlegt með Tarantino að það eru heilar sex kvikmyndir eftir hann sem færðar hafa verið til bókar. Hann er í tuttugustu og fimmta sæti með Poor Things sem hlýtur samanlagt 60 stig, en til viðbótar við hana hafa álitsgjafarnir mætur á hinni ókennilegu Hundatönn frá 2009 og veita henni 26 stig, tíðarandamyndin The Favourite frá 2018 er með 23 stig, fjölskylduhryllingurinn The Killing of a Sacred Deer frá 2017 situr í 9 stigum, nýjasta mynd leikstjórans, Bugonia frá 2025, er með 5 stig, og stuttmyndasafnið Kinds of Kindness frá 2024 einu minna, eða 4 stig. Fyrir þessar sex myndir er Lanthimos með samanlagt 127 stig. Það er skemmtilegt til þess að hugsa að ef leikurum væri úthlutað stigum þá væri Emma Stone með 123 stig, 92 koma úr myndum eftir Lanthimos en til viðbótar teljast La La Land (2016) með 16 stig og Birdman (2014) með 15 stig.
Martin Scorsese er auðvitað goðsögn í lifandi lífi, virtasti leikstjóri Bandaríkjanna og mögulega heimsins, og álitsgjafar kvikmyndafræðinnar voru reiðubúnir til að horfa vítt og breitt í þeim síðari hluta ferilsins sem undið hefur fram á þessari öld. Þannig eru sjö myndir tilnefndar en athygli vekur þó að engin ein nýtur sérstakrar hylli. Helst er það þó The Wolf of Wall Street (2013) sem fólk er ánægt með, hún er í öllu falli í efsta sæti með 20 stig, þar á eftir Silence (2016) með 17 stig, Shutter Island (2010) með 13 stig, The Departed (2006) með 12 stig, The Irishman (2019) með 6 stig, Killers of the Flower Moon (2023) með 4 stig og The Aviator (2004) með 1 stig. Sú mynd Scorsese sem mestrar hylli nýtur er því á svipuðu róli og The Square (2017) eftir Ruben Östlund, Barbie (2023) eftir Gretu Gerwig og Drive (2011) eftir Nicolas Winding Refn; allt ljómandi góðar myndir en kannski ekki goðsagnakenndar. Gott gengi trúboðatíðarandamyndarinnar Silence vekur athygli, það er ekki Scorsese-mynd sem oft skýtur upp kollinum í samræðum um leikstjórann en brautargengi hennar skýrist mögulega af viðveru allmargra guðfræðinga meðal álitsgjafanna. Heildarstig Scorsese eru því 73 og af þeim eiga samstarfsverkefni hans og Leonardos DiCaprios 50.
Christopher Nolan hefur á síðustu árum umbreyst úr leikstjóra í fremstu röð í arftaka Stevens Spielbergs. Leita verður í öllu falli aftur til gullaldarára Spielbergs á níunda áratugnum til að finna hliðstæðu við það heljartak sem Nolan hefur nú á bandaríska kvikmyndabransanum. Það endurspeglast í því að enginn leikstjóri kemur jafn oft til tals hjá álitsgjöfum kvikmyndafræðinnar og Nolan, en undir nafni hans færum við átta myndir til bókar. Stigahæst er Batman-myndin The Dark Knight (2008) með 50 stig sem skilar henni tuttugasta og áttunda sætinu á heildarlistanum. Svo koma smellirnir í röðum, Interstellar (2014) með 47 stig, Oppenheimer (2023) með 24 stig, Inception (2010) með 20 stig, Dunkirk (2017) með 13 stig, Prestige (2006) með 7 stig og Tenet (2020) með 1 stig. Christopher Nolan er því með 167 stig þegar allt er talið til. Minna en Quentin Tarantino en meira Yorgos Lanthimos.
Darren Aronofsky var nefndur til sögunnar nokkrum sinnum en komst ekki inn á topplistann. Næst því var þó balletóramyndin Black Swan frá 2010 með 39 stig (42. sæti) en auk hennar má segja að Mother! (2017) – sem skilgreina má sem heimsenda- og endurfæðingaróramynd – eigi sér stað í hjörtum tiltekinna íslenskra kvikmyndaunnenda. Þótt Mother! hafi ekki oft skotið upp kollinum var hún mjög hátt skrifuð hjá þeim sem hana á annað borð völdu (27 stig). Einn álitsgjafi valdi The Whale og setti hana í næst neðsta sætið á sínum lista (2 stig) en fréttnæmara verður það þó að teljast að sannkallaður smekkkóngur setti The Fountain (2006) í þriðja sæti hjá sér og ánafnaði þannig myndinni 8 stigum. Mynd þessi hefur víða verið sögð alvond og komst býsna nálægt því að binda endi á leikstjóraferil Aronofskys, en hér er farið á svig við almannaróm, eins og smekkkóngar eiga einmitt til að gera, og þannig gefa þeir jafnframt skemmtilega í skyn að þeir skilji viðkomandi mynd betur en við hin – klassískt múf. Samanlagt fær The Fountain 12 stig (hinn smekkkóngurinn hafði hana í sjöunda sæti) og er Aronofsky þannig með 80 stig.
Af kvikmyndahöfundum sem hér áður voru í hávegum hafðir en hafa fallið nokkuð í áliti má kannski sérstaklega nefna Heidegger-sinnann og felurófuna Terence Malick, en aðeins þrjár myndir eftir hann komust á blað og vekur athygli hversu fá stig sú hlýtur sem þó gekk best, Tree of Life (2011), en hún hlaut aðeins 17 stig. Á sínum tíma þótti þetta lykilmynd í bandarískri kvikmyndamenningu og um Malick var talað líkt og um fátíðan snilling væri að ræða. A Hidden Life (2019) fær 8 stig og A Knight of Cups (2015) 5 stig. Þannig endar Malick með aðeins 30 stig.
Nokkrir skandinavískir höfundur eiga það sameiginlegt að vera nefndir oftar en einu sinni til sögunnar. Daninn Thomas Vinterberg er til að mynda með þrjár tilnefningar: óskarsverðlaunamyndin Alltaf fullir eða Druk (2022) var nefnd á sex listum og er með 22 stig í heildina, Submarino (2010) fékk 6 stig og var nefnd einu sinni en mestrar hylli nýtur Veiðin (2012) með 62 stig. Hún endaði jafnframt í tuttugusta og þriðja sæti á topplistanum. Áðurnefndur Ruben Östlund er líka með þrjár myndir á heildarlistanum, Sorgarþríhyrninginn (2022) með 27 stig, Ferhyrningurinn (nefnd hér að ofan undir enskum titli, The Square) með 19 stig, og Force Majure (2014) með 18 stig. Til viðbótar við Dogville og Melancholia var hinn gleðilegi fjöldamorðingjagamanleikur Lars von Triers, The House That Jack Built (2018), nefnd til sögunnar þótt ekki fengi hún mörg stig, aðeins 3 og var nefnd einu sinni, en Antichrist (2009) vegnaði örlítið betur, var nefnd tvisvar og endaði með 4 stig. Lars von Trier er þannig með 135 stig, Vinterberg með 90 og Östlund með 64. Segja má að dogmahreyfingin frá 1995 sé hér ótvíræður sigurvegari með 225 stig (ef við eignum henni stig stofnendanna, Vinterbergs og von Triers).
Bong Joon-ho kemur einkar vel út úr þessari könnun og er kannski sá erindreki listabíósins sem helst virðist vera í öndvegi hjá íslenskum kvikmyndaspekúlöntum. Þannig er Afætur auðvitað í öðru sæti, næstbesta mynd nýrrar aldar með 338 stig, en eins og þegar hefur verði bent á nýtur Bong þeirrar sérstöðu að eiga tvær myndir á topplistanum, hin er Minningar um morð (74), en þeim til viðbótar var Okja (2017) einnig nefnd, þótt það væri að vísu bara einu sinni og þá í tíunda sæti. Talandi um erindreka frá listabíóinu, óvægni austurríski höfuðsnillingurinn Michael Haneke kemur líka nokkrum sinnum við sögu, og gott betur en það. Fjórar myndir voru tilnefndar, Hvíti borðinn (2009) nýtur þar sérstakrar hylli með 41 stig en Píanókennarinn (2001) fylgir í kjölfarið með 14 stig, svo Cache með 10 stig og Amour með 9 stig. Haneke er þannig með 74 stig. Ástæða er að lokum til að nefna rússneska kvikmyndaskáldið Andrey Zvyagintsev en þrjár myndir úr smiðju hans rata inn á sjóndeildarhringinn hjá álitsgjöfunum, Leviathan (2014) með 19 stig frá þremur aðilum, Loveless (2017) með 17 stig og The Return (2003) með 16 stig en þar eru í báðum tilvikum tveir álitsgjafar sem gefa háa einkunn.
Hver er sinnar gæfu smiður
Ýmislegt kom á óvart, líkt og bágt gengi Terence Malick og The Royal Tenenbaums. Sömuleiðis kynnu einhverjir að hafa spáð The Social Network (2010) eftir David Fincher meiri velgengni, en hún er sérstaklega hátt skrifuð af gagnrýnendum í heimalandinu. Álitsgjafar kvikmyndafræðinnar skiluðu henni þó aðeins 5 stigum, miklum mun minna en fjöldamorðingjamyndinni Zodiac (2007) áskotnaðist, en hún endaði með 27 stig, og jafnvel Ben Affleck reyfarinn Gone Girl (2014) stóð sig betur með 18 stig. Kannski skýrist þetta af útbreiddri og almennri andúð í garð Facebook, en fleiri myndir Finchers komust í öllu falli ekki á blað og endar hann með aðeins 50 stig. Þá vekur athygli að gamla brýnið Clint Eastwood kemur nær ekkert við sögu, Million Dollar Baby (2004) fær 9 stig, Mystic River (2003) 6 og Gran Turino (2008) 1.
Aðeins tveir álitsgjafar nefndu Lady Bird (2017), leikstjórnarfrumraun Gretu Gerwig, sem þannig endaði með 10 stig, heldur minna en maður hefði kannski haldið og hlálega lítið miðað við hvernig nær öruggt er að henni myndi vegna í könnun sem þessari vestan hafs. Hér að ofan var á það minnst að staða Christophers Nolans innan bandaríska kvikmyndaiðnaðarins um þessar mundir minnti á Spielberg á hans mektarárum, en af viðbrögðum álitsgjafanna að dæma er veldistíma þess síðarnefnda heldur betur lokið. Á aðeins þrjár myndir eftir Spielberg var minnst og enginn þeirra var sérlega háttskrifuð. Munich (2005) var þar þó sterkust með 23 stig, en myndir leikstjórans frá árinu 2002, Minority Report og Catch Me if You Can, komu báðar við sögu en sú fyrri er þó aðeins með 2 stig og sú síðarnefnda 1 stig. Þannig má jafnframt segja að það litla sem þessi fyrrum mógull hefur gert sem athygli vekur sé frá tveggja ára tímabili í upphafi aldarinnar, 2002-3. Það er kannski helst A.I. frá 2001 sem hér er saknað. Við vorum jafnframt undrandi á því hversu bágt gengi Moonlight (2016) eftir Barry Jenkins reyndist vera, en hún fékk samanlagt 37 stig frá fimm aðilum. Þar á meðal er einn sem setti hana í fyrsta sæti og gaf henni þannig 10 stig, annar sem setti hana í annað sæti og þriðji í þriðja sæti. Þetta er auðvitað ágæt útkoma en miðað við að um stórvirki í samtímakvikmyndagerð er að ræða héldum við kannski að undirtektirnar yrðu enn betri.
Frekar lítið er um ofurhetjumyndir á heildarlistanum en þær koma þó fyrir. Einn ögrandi smekkkóngur nefnir Avengers: Endgame (2019) og gefur heil sex stig, sem þýðir að viðkomandi vill meina að um sé að ræða fimmtu bestu mynd aldarinnar. Tvær myndir um leðurblökumanninn eru nefndar, báðar eftir Nolan, tvær köngulóarmannsmyndir, þar af er önnur teiknimynd, og svo fær nýja Superman (2025) myndin eina tilnefningu.
Athygli vekur að enski leikstjórinn Jonathan Glazer nýtur mikillar velþóknunar hjá álitsgjöfunum. Fremst meðal jafningja er auðvitað aðlögunin á skáldsögu Martins Amis, The Zone of Interest (2023) með 81 stig, en hún situr jafnframt í öndvegissæti á topplistanum. Það sem kemur kannski meira á óvart er að bæði hin myrka og undursamlega vísindaskáldskaparmynd Under the Skin (2013) með Scarlett Johannson í aðalhlutverki og hin afar sérstaka Birth (2004) með Nicole Kidman komast á blað, sú fyrri með 22 stig en hin síðari með 4 stig. Þótt 4 stig virðist við fyrstu sýn ekki ýkja mikið þá er það samt fjórum sinnum meira en fjörutíu og fimm aðrar myndir fengu og eftirtektarvert í samhengi við það hversu agaleg þessi mynd þótti þegar hún kom út, en viðtökurnar voru blátt áfram skelfilegar. Birth virðist nú hins vegar vera að ná vopnum sínum, kemst á blað hérna og var fyrir skemmstu gefin út af Criterion, áþekka mikill virðingarvottur hvort tveggja auðvitað. Samanlagt er Glazer með 107 stig.
Þá er jafnframt ljóst að fransk kanadíski leikstjórinn Denis Villeneuve nýtur mikillar hylli meðal íslenskra kvikmyndaunnenda. Dune 1 (2021) og Dune 2 (2024) eru báðar nefndar til sögunnar, fyrsta myndin með 11 stig og framhaldið 14. Það er svo önnur vísindaskáldskaparmynd, Arrival (2016), sem hæst flýgur í höfundarverkinu með 20 stig en með tærnar þar sem hún hefur hælana er Incendies (2010) með 19 stig. Svo kemur Sicario (2015) með 10 stig, Blade Runner 2049 (2017) með 9 stig og Prisoners (2013) með 7. Samanlagt er Villeneuve með 90 stig fyrir sex myndir (jafn margar og Tarantino og Lanthimos, en stigin allmikið færri).
Óvænt útspil
Smekkkóngar hafa verið nefndir til sögunnar stöku sinnum en vert er að gefa þeim meiri gaum því þeir fá vissulega sjaldgæft tækifæri til að breiða út vængina þegar svona könnun er gerð. Þannig er til dæmis algjör samhljómur meðal álitsgjafanna að merkasta verk Coen bræðra sé No Country for Old Men (2007) en hún fær samanlagt 121 stig frá tuttugu ólíkum aðilum, og endar þannig jafnframt í áttunda sæti. Smekkkóngarnir koma hins vegar alltaf aftan að okkur og nefna óvænta titla til sögunnar og það sjáum við hér. Smekkkóngur í fremstu röð tiltekur svarthvítu rökkurmyndina The Man Who Wasn‘t There sem helsta verk bræðranna og setur jafnframt fram sem næstbestu mynd nýrrar aldar (9 stig) og þrír nefna gamlatestamenntisriffið frá 2009, A Serious Man, sem þannig fær 12 stig. Njósnagamanmyndin Burn After Reading (2008) heldur sömuleiðis einum smekkkóngi hugföngnum og vinnur sér inn 7 stig sem fjórða besta mynd nýrrar aldar. Samanlagt fá Coen bræðurnir 149 stig.
Þá kemst Dungeons & Dragons: Honor Among Thieves (2023) á blað og verður það að teljast óvænt og skemmtilegt útspil frá sannkölluðum smekkkóngi og sama á við um hasarljóðið John Wick (2014). Þá er skemmtileg tilviljun að hin margfalda óskarsverðlaunamynd The Revenant (2015) eftir Alejandro González Iñárritu með Leonardo DiCaprio í aðalhlutverki fær jafnmörg stig í þessari könnun og Drakúlagamanmyndin Renfield (2023) með Nicholas Cage og Nicholas Hoult, eða 8. Þarna sjáum við ummerki smekkkónganna, bæði hvað það varðar að gengisfella Iñárritu (sem er að verða æ umdeildari) og upphefja blóðuga vampíruærslamynd. Sérstaklega gladdi það svo umsjónarmenn þessarar könnunar að sjá Sorry, Baby (2025) eftir Eva Victor komast á blað, kannski bara af því að við áttum ekki von á því og um dásamlega mynd er að ræða.
Segja má að ákveðið pervertabandalag sé myndað í kringum Spring Breakers (2012), skrítna en hákristilega mynd um unglingsstúlkur á bíkínífötum eftir Harmony Korine, leikstjóra sem hefur sérhæft sig um áratugaskeið í gerð alvondra kvikmynda, en tveir álitsgjafar lögðu nafn sitt við þá skoðun franska kvikmyndatímaritsins Cahiers du Cinéma að um eina merkustu mynd nýrrar aldar sé að ræða. #metoo hefur heldur ekki haft meiri áhrif en svo að allstór hópur nefnir til sögunnar mynd eftir Roman Polanski, þá helst reyndar helfararmyndina The Pianist (2002) sem fær heil 42 stig en Carnage (2011) kemst einnig á blað með 5 stig. Í samfloti með Polanski eru svo Woody Allen, Joss Whedon og Mel Gibson, en allir stinga þeir upp kollinum.
Íslenskar myndir
Það voru tuttugu og ein íslensk mynd sem komu fyrir á listum álitsgjafanna. Af þeim voru tvær heimildarmyndir, Wasulka áhrifin (Hrafnhildur Gunnarsdótir, 2019) og Heimaleikurinn (Logi Sigursveinsson og Smári Gunnarsson, 2023), og ein stuttmynd, 0 (2024) eftir Rúnar Rúnarsson. Af þeim átján frásagnarmyndum í fullri lengd sem koma við sögu (Alma, Astrópía, Á ferð með mömmu, Fúsi, Hross í oss, Hrútar, Hvítur hvítur dagur, Kona fer í stríð, Ljósbrot, Ljósvíkingar, Lof mér að falla, Málmhaus, Regína, Skjálfti, Snerting, Villibráð, Volaða land og Vonarstræti) var fjórum leikstýrt af konum en fjórtán af körlum. Þrjár stigahæstu íslensku myndirnar reyndust vera Volaða land (Hlynur Pálmason, 2022) með 19 stig, Ljósvíkingar (Snævar Sölvason, 2024) með 15 stig og Snerting (Baltasar Kormákur, 2024) með 14 stig. Þetta þýðir reyndar að jafnvel Volaða land var nokkuð langt frá því að komast inn á topp 25 listann, en samanlagður hluti íslensku myndanna var 127 stig. Það kemur ekki á óvart að Volaða land hafi reynst hlutskörpust í þessu sambandi, Hlynur Pálmason hefur tekið íslenska kvikmyndaheiminn með stormi á fáum árum og er okkar virtasti leikstjóri á alþjóðlegum vettvangi. Snerting var vinsæl í kvikmyndahúsum borgarinnar þegar hún kom út og staðfesti að Baltasar Kormákur er aðal-mógúllinn í íslenskri kvikmyndagerð. Það er kannski þess vegna sem það kom örlítið á óvart að Ljósvíkingar skildi fá fleiri stig en Snerting, en hljóðara var um hina fyrrnefndu árið sem þær báðar komu út. Hins vegar er ljóst að hugljúf sagan af transkonunni Birnu hefur hreyft við álitsgjöfum. Þess er reyndar að geta að ef við víkkum aðeins út skilgreininguna á þjóðarbíóinu og hleypum norsku myndinni Elskling eftir Lilju Ingólfsdóttur inn fyrir dyragættina myndi hún vera efst með samtals 25 stig. Önnur mynd með tengsl við Ísland komst jafnframt á blað en það er víkingamyndin The Northman (2022) eftir Robert Eggers sem Sjón skrifaði (9 stig).
Greinamyndir
Aðeins tveir leikstjórar njóta þess heiðurs að höfundarverkið eins og það leggur sig rati á blað, og annar þeirra er Jordan Peele með Get Out frá 2017 en hún hlaut 77 stig, Us frá 2019 (9 stig) og Nope frá 2022 (1 stig). Allar þrjár er að finna á listum álitsgjafanna en það er frumraunin sem mestrar hylli nýtur, svo mikillar að að hún endaði í sextánda sæti og er eina hrollvekjan á listanum – nema við skilgreinum Pan‘s Labyrinth eftir Guillermo del Toro (2006) sem hrollvekju (11. sæti) en nær væri sennilega að skilgreina hana sem hryllingsskotna tíðarandafantasíu. Heildarstig Jordans Peele eru 87.
Greinamyndir nutu reyndar nokkurrar hylli, og þá ekki síst fantasíumyndir, og er það að hluta til Hringadróttinssögu-þríleiknum að þakka. Þetta stórvirki nýsjálenska leikstjórans Peters Jacksons sem út kom á árunum 2001-2003 og byggir á skáldsögum breska rithöfundarins og fræðimannsins J.R.R. Tolkiens á sér greinilega tryggan sess í hjörtum íslenskra kvikmyndaáhugamanna því allar þrjár komust á blað og tvær – TVÆR – enduðu á topp 25 listanum! Það eru fyrsta myndin, Fellowship of the Ring (5. sæti) og þriðja myndin, Return of the King (16. sæti) en samanlagt hlaut serían 291 stig (sem hefði skilað henni þriðja sætinu ef myndirnar væru ekki aðgreindar).
Fantasíumeistaraverk Hayaos Miyazakis, Chihiro og andaríkið, er í þriðja sæti, og eina teiknimyndin á listanum og eina myndin eftir japanskan leikstjóra. Tvær harðkjarnavísindaskáldskaparmyndir voru á topplistanum, Children of Men (2006) eftir Alfonso Cuarón (í 23. sæti) og Mad Max: Fury Road (2015) eftir George Miller (9. sæti). Sú síðarnefnda er síðbúið framhald á Mad Max-þríleiknum ástralska sem Miller renndi úr hlaði árið 1979, og er kannski helst minnst fyrir að skjóta Mel Gibson upp á stjörnuhimininn. Fury Road skartar Tom Hardy í hlutverki Mad Max (sem Gibson áður lék) en Charlize Theron þótti stela senunni sem Imperator Furiosa, einhentur ofurnagli sem þeysist um eyðimörkina endilanga á vígbúnum risatrukki í tilraun sinni til að brjótast undan kvenkúgandi stjórn Immortal Joe (Hugh Keays-Byrne). Svo vel hélt Furiosa um stýrið að annað framhaldsverk bættist í myndaröðina, Furiosa: A Mad Max Saga (2024), þar sem títtnefndur Max er alveg fjarverandi og forsaga titilpersónunnar er sögð.
Ef skilgreiningin á vísindaskáldskaparmyndum er víkkuð örlítið má jafnvel bæta tveimur myndum við undir greinatjaldinu, en það eru Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) eftir Michel Gondry sem er í sjöunda sæti og svo Melancholia eftir Lars von Trier í 26. sæti. Mynd Gondrys gæti að vísu hæglega slegið eign sinni á hitt nafnið og hreppir hún þannig jafnframt verðlaunin um kaldhæðnasta titilinn á topp 25 listanum. Hvorug er hreinræktuð vísindaskáldskaparmynd, sú fyrrnefnda notar sæfæ uppfinningu sem söguþráðsaflvaka eða „hvað-ef-tækni“ í melankólískri ástarsögu og von Trier umbreytir heimsslitum í táknsögu um þunglyndi og það hversu illa mannkynið stendur sig í að réttlæta eigin tilvist á jörðinni. Það er svo Denis Villeneuve sem skilgreina má sem mikilvirkasta vísindaskáldskaparmyndaleikstjóra samtímans en á heildarlistanum eru fjórar slíkar eftir hann að finna, Dune 1 og 2, Arrival og Blade Runner 2049.
Við þetta má reyndar bæta að ýmsar hrollvekjur komu við sögu á listum álitsgjafanna, og einn smekkkóngur skilaði inn lista sem skartaði einvörðungu hrollvekjum! Helst kom kannski á óvart í þessu sambandi að nýjasta mynd Robert Eggers, Nosferatu, frá árinu 2024 skildi hafa meðbyrinn sem hún hafði, kannski ekki síst af því að hún er svo ný, og álitsgjafar eiga það til að vera feimnari við að setja glæný verk inn á svona lista, myndir sem ekki hafa þann gravítas sem fylgir menningarlegu samþykki sem vinnst auðvitað í tímans rás. En það hélt ekki aftur af álitsgjöfum kvikmyndafræðinnar í þessum efnum og Nosferatu fékk 33 stig, jafn mörg og The Substance, sem einnig hlýtur að flokkast sem hrollvekja. Önnur hrollvekja eftir Eggers vekur athygli í þessu sambandi, The Lighthouse (2019), en hún endaði með 26 stig. Það er þó Ari Aster sem hlýtur titilinn hryllingskóngur kvikmyndafræðinnar. Það er Hereditary (2018) sem reyndist stigahæsta hrollvekjan með 37 stig en því til viðbótar á Aster aðra mynd á listanum sem einnig nýtur mikillar hylli, Midsommar (2019) með 30 stig. Ástæða er einnig til að nefna franska nýöfgahrollinn Martyrs (Pascal Laugier, 2008) með 24 stig og nýkviðristuna It Follows (David Robert Mitchell, 2014) með 11 stig. Til að halda svo þessum hluta til haga er rétt að nefna að Robert Eggers er með 86 stig í heildina, sem er býsna merkilegt í ljósi þess hversu fáar myndir hann hefur gert: Nosferatu (33 stig), The Northman (9 stig), The Lighthouse (26 stig) og The Witch (18 stig). Þarna er líka höfundarverkið upptalið og nýtur hann þeirrar sérstöðu með Jordan Peele að allt sem hann hefur gert er hér fært til bókar.
Stigagjöf
Ef við að lokum skoðum hvernig hinir ólíku leikstjórar raðast niður í ljósi stigagjafar þá trónir þar efstur David Lynch í krafti frammistöðu kvikmyndarinnar Mulholland Drive og í öðru sæti er jafnframt leikstjóri myndarinnar sem er í öðru sæti, Bong Joon-ho. En svo tekur þetta aðeins að riðlast, í þriðja sæti er Peter Jackson, ekki Miyazaki, í krafti Hringadróttinssögu, en samanlagt fleytir þrennan Jackson yfir Miyazaki. Þótt Miyazaki hafi heil 217 stig á bak við sig er það aðeins í krafti einnar myndar. Svo fara samlegðaráhrifin að gera vart við sig:
1. David Lynch – 465 stig
2. Bong Joon-ho – 413 stig
3. Peter Jackson – 291 stig
4. Hayao Miyazaki – 217 stig
5. Paul Thomas Anderson – 251 stig
6. Quentin Tarantino – 190 stig
7. Christopher Nolan – 167 stig
8. Coen bræður – 149 stig
9. Lars von Trier – 135 stig
10. Yorgos Lanthimos –127 stig
11. Jonathan Glazer – 107 stig
12-13. Denis Villeneuve – 90 stig
12-13. Thomas Vinterberg – 90 stig
14. Jordan Peele – 87 stig
15. Robert Eggers – 86 stig
16. Wes Anderson – 82 stig
17. Darren Aronofsky – 80 stig
18. Michael Haneke – 74 stig
19. Martin Scorsese – 73 stig
20. Ruben Östlund – 64 stig