Að gefa og öðlast

Í af eldri vef, Bækur, Rýni, Umfjöllun höf. Eysteinn ÞorvaldssonLeave a Comment

Um höfundinn

Eysteinn Þorvaldsson

Eysteinn Þorvaldsson er prófessor emerítus í íslenskum bókmenntum við Kennaraháskóla Íslands (nú Menntavísindasvið).

Og nú, við enda vegarins, sit ég uppi með æviágrip sem ég þekki varla en gæti verið lykillinn að lífi mínu með ykkur, að ykkar lífi í mér.

Svo mælir sögumaður til foreldra sinna undir lok skáldsögunnar Farandskuggar eftir Úlfar Þormóðsson. Þetta er stutt saga en efnisrík. Hún er samfelld upprifjun sonar á minningum um foreldra sína og eigin bernsku og æsku. Móðirin dvelst á hjúkrunarheimili og sonurinn  situr gjarna við sjúkrabeð hennar og talar til hennar í huganum og stundum upphátt. Með þeim hætti rifjar hann upp minningarnar sem búa með honum, sumar óljósar, um líf og breytni foreldranna.  Þessar einræður og samræðurnar við móðurina eru lágstemmdar og einlægar. Þær lýsa skilningi sonarins og grun varðandi foreldrana. Hjónaband þeirra hefur ekki verið farsælt. Bæði höfðu þau hlotið nokkra menntun, hann í búnaðarskóla og hún í húsmæðraskóla. Þau fluttust margsinnis milli landshluta og virðist faðirinn hafa stjórnað því. Þetta verður hvíldarlaus þeysingur úr einum stað í annan. Á einum þeirra brann íveruhús þeirra.

Hjónin slitu að lokum hjúskapnum. Þau höfðu eignast fjögur börn þegar húsbóndinn yfirgaf fjölskylduna. Faðirinn, sem er látinn þegar frásögn hefst, var hviklyndur, lauslátur og drykkfelldur. Hann unir hvergi og er sífellt að skipta um atvinnu. Í  frásögn sögumanns nefnist hann ýmist faðirinn eða búfræðingurinn. Það vitnar um fjarlægð eða tengslaleysi milli sonar og föður, líkt og sjá má í Umskiptunum og fleiri sögum eftir Franz Kafka.

Persónur sögunnar eru fáar og án nafna enda skipta nöfn þeirra ekki máli, athyglin beinist að hugsunum þeirra, orðum, samskiptum og framgöngu. Sögumaður fer í einskonar ferðalag um ævi foreldra sinna og reynir að átta sig á innræti þeirra, athöfnum og örlögum. Sjálfur er hann kominn yfir miðjan aldur þegar frásögnin hefst. Um föðurinn ræðir hann nánast sem ókunnan mann. Hviksögur eru á kreiki um föðurinn og þær berast  syninum til eyrna. Faðirinn hefur lifað tvöföldu lífi sem sögumaður hefur skynjað og haft grun um  allt frá barnsaldri.

Sonurinn ber hlýjan hug til móður sinnar en gagnvart henni eru tilfinningar hans líka þvingaðar. Hann spyr sjálfan sig hversvegna hann „kunni ekki við að skrifa mamma, hvað þá orðin mamma mín“.  Upprifjun sögumanns um foreldrana og eigin bernsku og æsku ýfir upp vissan sársauka í sálarlífi hans. Hann færir okkur söguna úr hugarfylgsnum eða í talandi tjáningu við lasburða móður sína, sem stundum er ekki með á nótunum og svarar jafnvel spurningum hans út í hött eða tekur að þylja kveðskap, þegar hún kærir sig ekki um að gefa neitt svar.  Ætla má að hún þjáist af alzheimer-sjúkdómnum og að viðbrögð hennar mótist af því. Svo alvarlegur kvilli getur líka orðið tilefni kímni í frásögn af samræðum mæðginanna sem gjarnan eru bráðskemmtilegar. Sögumaður vill gleðja móður sína með gamalli sögu og þegar hann hefur lokið henni, spyr sú gamla:

„Hverjum  varstu að segja þessa sögu?“

„Henni móður minni“ svaraði ég hikandi og ætlaði að setjast.

„Er hún enn á lífi?“ spurðirðu þá aldeilis hlessa og opnaðir augun.

„Já,“ svaraði ég.

„Það er gott að heyra. Berðu henni kveðju mína, ég lít kannski við hjá henni næst þegar ég á leið um.“

Í Farandskuggum er ekkert ofsagt og þar eru engar ofskýringar. Hógvær og stundum angurvær hugblær frásagnarinnar hæfir sögunni vel. Lesandinn getur ráðið í margt úr tilveru sögufólksins, bæði af upprifjun sonarins og einnig af spurningum hans og sérkennilegum svörum móðurinnar. Frásögnin er myndrík og látæði fólks endurspeglar gjarnan innra líf þess. Sagt hefur verið að Íslendingar séu tilfinningaheftir. Frá alda öðli hefur þeim verið kennt að bera harm sinn í hljóði, láta ekki í ljós sterkar tilfinningar en brosa á erfiðum stundum eða glotta við tönn og bregða sér hvorki við sár né bana. Sögumaður Farandskugga er þessu marki brenndur og móðir hans raunar líka. Viðbrögðum hennar lýsir sonurinn m.a. þannig: „Það fara viprur um varir þínar; þær hlaupa í glott út í annað og ég velti því fyrir mér hvort þú sért að leika þig aðra en þú ert.“

Hann ákvarðar of seint að reyna að ræða hin persónulegu vandamál við móðurina og leita skýringa. Sjálfur kann hann lítt til verka og er vanbúinn á þeim vettvangi þótt samkennd hans með móðurinni sé ótvíræð. Og móðirin hefur að sínu leyti engan hug á að ræða persónuleg vandamál við soninn, sem hafði þó löngum skynjað hugarangur móður sinnar: „stundum fann ég að þú varst örvæntingarfull og ég vissi að þú faldir angist á bak við þagnarmúra sem þú varðir með brothættri glaðværð.“  Þegar honum sjálfum leið vel, segir hann: „þá fannst mér að ég væri að bregðast, væri að vanrækja þig. Og mig í þér.“ Á yngri árum hafði hann ekki árætt að spyrja móður sína um persónuleg mál og nú er það orðið of seint, ýmsum spurningum um foreldrana verður ekki svarað.

Dagdraumar mynda drjúga þræði í vef sögunnar.  „Draumar rætast sjaldnast af sjálfum sér. … Það þarf að hafa fyrir þeim“ segir móðirin við son sinn, sögumanninn, þegar hann er á unglingsaldri. En stundum nægir ekki að hlúa að draumunum, þeir bregðast og fólk situr eftir með vonbrigðin. Eitt sinn er sonurinn kemur í heimsókn til móður sinnar og opnar dyrnar, þá skellur á honum „hitamolla“, „vonleysisstækja, lykt af mölbrotnum draumum.“

Sonurinn veltir fyrir sér dagdraumum og væntingum foreldranna á æskuárum þeirra. Sú forvitni stafar af þörf hans til að finna skýringar á upphafi og sundrun fjölskyldunnar: „Meðal þess sem mig langar að vita er hvort þið hafið reynt að lokka hvort annað inn í þær sýnir sem þið, hvort fyrir sig, áttuð áður en ástin sagði til sín. Eða inn í nýja drauma. Reynduð þið kannski að sameina þá? Hvaða hillingar voru það? Hvað áttuð þið sameiginlegt annað en allsleysið áður en þið fundust og eftir að tilfinningalífið hleypti öllu í bál og brand?“

Farandskuggar er ólík öðrum sögum Úlfars að efni, stíl og efnistökum. Honum tekst vel að láta stíl og hugblæ textans varpa ljósi á hugarfar sögumanns og dapurlega hrakningasögu fátæks fólks, þar sem staðfestuleysi húsbóndans kemur niður á fjölskyldulífinu og leiðir til upplausnar fjölskyldunnar.

Um starfsstöðu  eða heimilishagi sonarins, sögumannsins, fer hinsvegar engum sögum; frásögnin af hugsunum hans um foreldrana og af samskiptunum við þá er hinn rauði þráður, annað skiptir ekki máli. Að sumu leyti er sonurinn sennilega líkur föðurnum, hann segist vera eirðarlaus og hviklyndur, en umhyggja hans fyrir móðurinni er falslaus.  Hann er sífellt að grafast fyrir um sjálfan sig með því að spyrja um og spá í líf foreldranna. Er blekkingin fólki eðlislæg?  Þurfa ekki allir að komast að sannleikanum um sjálfan sig og sína nánustu?  Ef til vill á sögumaður sjálfur börn, a.m.k. beinir hann til sjálfs sín spurningunni: „Mundi ég ansa börnum mínum af hreinskilni ef þau spyrðu mig um tilfinningar á ögurstundum í lífi mínu?“   Jafnframt  því að kanna eigin hug vakna með honum tilvistarspurningar: „Gæti verið að hin einfalda en stöðuga upphrópun −  Af hverju er ég hér – veki allar hinar spurningarnar um það hver maður er? . . . Hef ég svarað sjálfum mér sannleikanum samkvæmt? Gæti það reynst rétt, sem oft hefur verið haldið fram, að maðurinn ljúgi jafnvel meira að sjálfum sér en öðrum?“

Sögumaður vitnar til fornkínverskrar speki sem segir „að til þess að öðlast eitthvað þurfi að láta það af hendi“. Í frásögninni segir hann hug sinn ef það mætti verða til þess að hann geti áttað sig á foreldrum sínum og öðlast skilning á lífi þeirra.

Leave a Comment