Hið fjölskrúðuga mannlíf

Í Bækur, Rýni höf. Þórdís Edda Jóhannesdóttir

Tilfinningarök, nýjasta ljóðabók Þórdísar Gísladóttur, er litrík og falleg. Á kápunni stendur fugl í grænum, bleikum og ljósum litum sem hefur verpt bleiku, doppóttu eggi á bláan og dökkbláan grunninn; myndin minnir á efni bókarinnar, margir glaðir litir lífsins eru í forgrunni en alvaran er skammt undan.

Tilfinningarök
Þórdís Gísladóttir
Bjartur, 2015
Ljóðabókin skiptist í þrjá hluta. Sá fyrsti er skemmtilega rammaður inn af strætóferð að morgni frá Mjódd að Hlemmi, ferðin tekur nákvæmlega 21 mínútu. Lestrarhraðinn er þó frjáls. Þetta ljóð nefnist „Laghentur maður leitar að lífsförunaut“ og eins og nafnið gefur til kynna kallast það á við auglýsingar í einkamáladálkum dagblaða. Hér er skyggnst inn í huga manns sem gæti vel hugsað sér að eignast maka; hann er einn, einmanaleikinn liggur í loftinu en þó virðist hann ekki örvæntingarfullur í makaleitinni. Maðurinn lætur hugann reika, við sjáum hann fyrir okkur í strætó og fyrir framan hann er stúlka með hvíta húfu á kollinum. Hann veltir fyrir sér hvernig konu hann langar til að eignast og hefur ákveðnar hugmyndir:

Hún þarf helst að vera
ráðagóð og jákvæð
það tvennt fer raunar oft saman
hefur hann tekið eftir.

Og ekki bölsótast
á samskiptamiðlum
því slíkt gefur til kynna
yfirvofandi heilsubrest (12).

Þetta eru ef til vill ekki miklar eða strangar kröfur sem maðurinn gerir en móðir hans hefur aftur á móti skilgreint betur hvers vegna maðurinn þarf að finna sér konu:

Hún leggur áherslu
á líf með skrautmunum;
garðálfar og styttur
pottablóm og kerti
krosssaumur og kristall
slíkt gerir hús að heimili
og kona gerir hús að heimili (10).

Maðurinn sér þó ekki fyrir sér nákvæmlega hvernig konan lítur út, hún gæti verið röskleg Framsóknarkona í gráum kjól og svörtum leðurstígvélum eða einstæð móðir úr Mosfellsbæ með húðflúr á spjaldhryggnum. Þannig reikar hugurinn á milli kvenna en tekið er skýrt fram að hann gæti ekki hugsað sér að vera kona; það dreymdi hann eitt sinn og er síðan viss í sinni sök.

Nærstaddir farþegar verða óhjákvæmilega vitni að slíkum samtölum og öðlast tilviljunarkennda vitneskju um viðkomandi.
„Laghentur maður leitar að lífsförunaut“ er vel heppnaður forleikur að öðrum hluta bókarinnar sem nefnist „Svipmyndir“. Sá hluti ber nafn með rentu því að hann samanstendur af 26 stuttum en skýrum frásögnum af fólki. Ólíkir karlar og konur birtast okkur örstutt, jafnvel með nafni, og lesandinn getur dregið sínar ályktanir um persónurnar. Það er freistandi að hugsa áfram til ferðarinnar í strætisvagninum í upphafi bókarinnar. Í strætisvögnum deilir fólk úr öllum áttum sama rými í misskamman tíma og innbyrðis þekkjast farþegarnir lítið sem ekkert. Við og við fá þeir innsýn í líf einhvers farþegans ef hann talar í símann eða hittir kunningja sem tekur hann á tal. Nærstaddir farþegar verða óhjákvæmilega vitni að slíkum samtölum og öðlast tilviljunarkennda vitneskju um viðkomandi. Svipmyndirnar 26 minna á þetta en einnig hve yfirborðskennd þessi kynni af farþegum, eða öðru fólki sem verður á vegi okkar um skamma stund, eru. Við lestur svipmyndanna má ímynda sér að ósk um að fá að skyggnast örstutt inn í huga samferðafólksins hafi verið uppfyllt. Manneskjan sýnir þá hlið sem henni sýnist hverju sinni og leynir öðru, hugsanir heyrast ekki nema hér. Stúlkan í 6. svipmynd kjáir framan í mánaðargamalt barn vinkonu sinnar en „í sannleika sagt hefur hún ekkert gaman af börnum“ (32) og sjúkraliðinn í 9. svipmynd á auðveldara með að umgangast geðsjúklingana en vel gifta hjúkrunarfræðinga sem fara í fjallgöngur í illviðrum fyrir hádegi um helgar (35).

Þó að kalla megi ljóðin hversdagsleg er það ekki í neikvæðum eða lítilvægum skilningi. Hversdagurinn er margbreytilegur og „venjulega fólkið“ er flókið.
Farþegar í strætó geta verið eins og þverskurður af samfélagi, fólki í sínum hversdegi. Fólkið er á leið til vinnu, skóla, læknis, sýslumannsins eða á hvern þann stað sem dagurinn krefst. Hver fer sína leið og lifir sínu lífi en er um leið hluti af einhverri heild. Hluti farþeganna í strætó á leið frá Mjódd að Hlemmi; hluti af samfélaginu. Þannig segja ljóðin bæði einstakar sögur og almennar. Jafnvel þó að höfundur byggi svipmyndir sínar ekki endilega á ákveðnu fólki eru þessar persónur kunnuglegar af því að þær eru „venjulegar“ og skiljanlegar. Þó að kalla megi ljóðin hversdagsleg er það ekki í neikvæðum eða lítilvægum skilningi. Hversdagurinn er margbreytilegur og „venjulega fólkið“ er flókið. Þess vegna eru ljóðin fyndin og tragísk, kunnugleg og framandi í senn.

„Svipmyndir“ eru hryggjarstykki verksins og þriðji og síðasti hlutinn, „Til huggunar“, er að forminu til líkari fyrsta hlutanum, stutt ljóð sem segja eina sögu. Þar er meðal annars fjallað um hvernig fólk getur skerpt ímynd sína með samanburði við annað fólk. Vellíðun og yfirburðatilfinning getur sprottið af slíkum samanburði:

Reglusamri manneskju
sem býr í heilsueflandi samfélagi,
greiðir viðbótalífeyrissparnað
og mætir alltaf tímanlega,
getur fundist gefandi
að hitta fólk
sem er ekki eins vel upp alið.

Fólk sem skilar kannski skattskýrslunni of seint
eða kyssir einhvern ókunnugan
í eldhúspartíi (49).

Tilfinning „hinna“ sem ekki eru eins vel upp aldir er önnur, þeir fyllast stundum tómleikatilfinningu „og langar að stíga svo þungt til jarðar / að gangstéttarhellur molni“ (51).

Tilfinningarök er í alla staði sérlega aðgengileg ljóðabók. Öll eiga ljóðin það sameiginlegt að vera lipurlega samin og auðveld aflestrar. Í bókinni ríkir léttleiki og húmor, á köflum er vart annað hægt en að skella uppúr. Þó að mannleg vandamál af ýmsum toga kraumi undir eru allar líkur á að lesandi leggi bókina frá sér í góðu skapi, jafnvel með bjarta sýn á lífið því að „öfugt við það sem sumir segja / var lífið ekki einfaldara fyrrum“ (57).

Um höfundinn
Þórdís Edda Jóhannesdóttir

Þórdís Edda Jóhannesdóttir

Þórdís Edda Jóhannesdóttir er doktor í íslenskum bókmenntum og stundakennari við Íslensku‐ og menningardeild Háskóla Íslands. Rannsóknarsvið hennar er íslenskar miðaldabókmenntir. Sjá nánar

Deila