Fyrirheitna landið – Jerúsalem

Um höfundinn

Ingibjörg Þórisdóttir

Ingibjörg Þórisdóttir er doktorsnemi í þýðingafræðum og starfar á alþjóðasviði Árnastofnunar. Hún hefur einnig sinnt stundakennslu í Deild erlendra tungumála og í Sagnfræði- og heimspekideild við Hugvísindasvið Háskóla Íslands. Ingibjörg er með meistarapróf í Mennta- og menningarstjórnun og bakkalárpróf í leiklist.

Leikritið Fyrirheitna landið – Jerúsalem eftir Jez Butterworth var fyrst frumsýnt árið 2009 í Royal Court leikhúsinu í London og hlaut strax mikla athygli. Butterworth er þekktur fyrir bæði leikrit og kvikmyndir. Eitt helsta verk hans kallast Mojo en fyrir það hlaut hann m.a. verðlaun sem tileinkuð eru stórleikaranum Laurence Olivier.

Fyrirheitna landið – Jerúsalem gerist á rúmum sólarhring í Wiltshire-sýslu í Bretlandi, ekki langt frá hinum sögufræga stað Stonehenge.  Í skógi við jaðar lítils bæjar býr utangarðsmaðurinn Johnny Byron í gamalli rútu. Þar hefur hann hafst við árum saman, bæjaryfirvöldum og bæjarbúum til mikils ama enda er Johnny kannski ekki eins og fólk er flest og kannski ekki tilviljun að hann búi á „jaðrinum“ í bókstaflegri merkingu.

Á yfirborðinu virðist leikritið ekki snúast um margt nema biðina eftir að Johnny verði tekinn og fjarlægður. En þegar betur er gáð er sagan flóknari en svo.

Johnny Byron er það sem mætti kalla uppreisnarseggur. Hann fyrirlítur reglur, boð og bönn. Hann er algerlega óheftur, hreinskilinn, á móti kerfinu en samt býr hann yfir aðdráttarafli sem fáir geta staðist. Hann er gangandi mótsögn ef svo mætti að orði komast. Hann er talinn hættulegur vegna dópsins sem hann selur, en samt veitir hann unglingum bæjarins visst öryggi þegar þeir koma í bælið hans. Þar eru þeir óhultir, geta gefið sig náttúrunni á hönd í ölæði sínu. Og hvort ætli sé hættulegra, dópbæli borgarinnar eða rútugreni Johnnys. T.d. hefst verkið á því að ung stúlka að nafni Pheadra laumast úr felum við rútuna á flótta frá ofbeldisfullum stjúpföður. Johnny er greinilega verndari á sinn brenglaða hátt. Unga fólkið dregst að honum vegna þess að það er eitthvað spennandi við þennan mann. Hann segir endalaust sögur og þótt þær séu ótrúlegar þá er Johnny svoddan ólíkindatól að unglingarnir vita ekki hverju þeir eiga að trúa. Hitti hann risann sem bjó til Stonehenge í alvöru? Dó hann og lifnaði við? Varð hann getinn við meyfæðingu?  Hvern minnir þetta á?

Johnny er elskaður og hataður í senn. Hann er sjúskaður en sjarmerandi. Fíklar bæjarins vilja fá hjá honum dóp, Troy nokkur Whitworth vill lemja úr honum hrokann og vitglóruna, barþjónn bæjarins vill dóp, sonur hans vill að hann fari með sig á bæjarhátíðina og síðast en ekki síst þá vilja stjórnvöld hann í burtu.

Í grunninn felur verkið í sér gamalkunnugt minni anninn sem stendur utan við og ógnar grónu skipulagi, um útlendinginn sem menn óttast eða spámanninn sem vill umbylta og boða ný fyrirheit, sbr. heiti leikritsins, Jerúsalem, en þar vísar höfundur a írónískan hátt í samnefnt kvæði Williams Blake, sem birt er í lok þessa pistils og fjallar um sjálfan Krist. Tilvísun í þetta ljóð bregður óvæntu ljósi á þetta leikverk.

Í hlutverki Johnnys er Hilmir Snær Guðnason. Í persónusköpun sinni nær hann að sýna margar hliðar á hinum margbrotna Johnny. Hann er klár, hann er töffari af Guðs náð sem gefur skít í kerfið. En hann er líka faðir, maður sem hefur misst allt sitt. Hann er brotinn en ber sig vel. Hilmir túlkar Johnny gríðarlega vel.

Jóhann G. Jóhannsson fer vel með hlutverk hins dygga stuðningsmanns og áhanganda, Ginger. Ginger virðist vera nokkuð vitgrannur fíkill sem lítur upp til Johnnys og eignar sér hann að sumu leyti, eins og hundur húsbónda.

Eggert Þorleifsson fer með hlutverk utangátta prófessors sem á leið um skóginn af og til og droppar sýru hjá Johnny . Eggert er feiknagóður í sínu hlutverki.

Með hlutverk unga fólksins sem hangir í kringum rútuna fara þau Arnbjörg Hlíf Valsóttir, Saga Garðarsdóttir,   Ævar Þór Benediktsson og Snorri Engilbertsson. Þeirra þáttur er fremur einhæfur, þau eru drukkin og dópuð og láta öllum illum látum. Þau eru tækifærissinnar en algjörlega ósjálfstæð. Leikur fjórmenninganna var prýðilegur en einhæfur á köflum.

Baldur Trausti Hreinsson var skemmtilegur í hlutverki hins undirokaða bareiganda sem er undir hæl eiginkonunnar. Pálmi Gestsson var sannfærandi hrotti og ógnvænlegur. Margrét Vilhjálmsdóttir, Friðrik Friðriksson og Lilja Guðrún Þorvaldsdóttir voru í minni hlutverkum sem fórust þeim vel úr hendi. Ungur herramaður Stefán Árni Gylfason lék Marky, son Johnnys með ágætum.

Finnur Arnar Arnarson er leikmyndahönnuður verksins. Finnur nýtir hvern einasta þumlung sviðsins. Heil rúta er á miðju sviði og er stórt tré upp úr henni miðri. Eigur Johnnys eru dreifðar um allt svið. Kraftmikil leikmynd Finns er mjög áhrifarík í upphafi verksins þegar tjaldið er dregið frá. Sjón er sögu ríkari. Finnur er meistari á sínu sviði.

Búningar, hljóð og ljós undirstrika stemningu verksins sem er mögnuð.

Þýðing Mikaels Torfasonar er góð en stundum dálítið háfleyg í munni sumra persóna verksins.

Guðjón Pedersen er leikstjóri Fyrirheitna landsins – Jerúsalem. Hér hefur honum tekist stórkostlega vel upp.

Ég læt hér í lokin fylgja ljóð Williams Blake sem höfundur leikritsins sækir nafn þess í.

And did those feet in ancient time
Walk upon England’s mountains green?
And was the holy Lamb of God
On England’s pleasant pastures seen?

And did the Countenance Divine
Shine forth upon our clouded hills?
And was Jerusalem builded here
Among these dark Satanic Mills?

Bring me my bow of burning gold!
Bring me my arrows of desire!
Bring me my spear! O clouds, unfold!
Bring me my chariot of fire!

I will not cease from mental fight,
Nor shall my sword sleep in my hand,
Till we have built Jerusalem
In England’s green and pleasant land.