Hannah Arendt og lágkúra illskunnar

Þýski leikstjórinn Margarethe von Trotta gaf sér á dögunum í sjötugsafmælisgjöf kvikmynd um Hönnuh Arendt, sem skilgreindi kannski einna best á undanfarinni öld skelfilegustu myndir alræðisins og þátt einstaklingsins, tannhjólsins í þeim morðverksmiðjum sem þessi ríki voru.

Myndin um Hönnuh Arendt er engin ævisaga heldur eru umdeildar greinar hennar og bók um réttarhöldin yfir Adolf Eichmann snemma á sjöunda áratugnum í brennipunkti. Þessi réttarhöld vöktu mikla athygli á sínum tíma vegna þess að ísraelska leyniþjónustan Mossad rændi Eichmann í Argentínu þar sem hann fól sig og flutti til Jerúsalem til að rétta yfir honum. Hannah Arendt, sem starfaði sem háskólakennari í New York, skrifaði ritstjórn tímaritsins The New Yorker og bað um að fá að skrifa um réttarhöldin. Í myndinni er það sett fram þannig að ekki hafi allir innan blaðsins verið jákvæðir, sem vel getur verið dramatískt bragð og líka sannleikanum samkvæmt, en það sem myndin dregur mjög vel fram, og kannski hefur fallið í gleymsku núna, eru viðbrögð sumra gyðinga við greinum hennar.

Kenning Hönnuh Arendt um lágkúru illskunnar (e. banality of evil) er víðkunn og er tilraun til að skilja hvernig fjöldi fólks, Þjóðverjar og reyndar miklu fleiri, gátu orðið þátttakendur í morðverksmiðjum alræðisríkis. Skýring hennar er sú að ekki sé um að ræða djöfla í mannsmynd, demóna sem myrða af sadískri ánægju, heldur um lágkúruleg meðalmenni, möppudýr sem aðeins gera það sem þeim er sagt, af því þau neita sér um að hugsa um afleiðingar gerða sinna og ákvarðana og sjá þær einungis sem fyrirmæli annarra. Að hennar dómi eru þetta manneskjur sem afneita eigin persónuleika og vinna bara vinnuna sína.

Þetta eitt mátti leggja út sem einhvers konar afsökun að margra dómi, og er vel farið yfir það í snjöllum samtölum í myndinni, stundum í samkvæmum og stundum annars staðar, en þau eru svo vel heppnuð að það er drama í þeim sem byggir undir spennuna í framvindunni. Gyðingum þótti ýmsum að tekið væri frá þeim hið andgyðinglega í þessum fígúrum, ef svo má að orði komast, að þeir væru ekki lengur fórnarlömb nasistanna vegna uppruna síns heldur vegna einhvers skrifræðis. Það var vitaskuld ekki réttur skilningur, heldur var Arendt aðeins að reyna að skilja hvernig kerfið gat verið svona skilvirkt og hún taldi sig sjá það í manneskjunni Adolf Eichmann sem vitnaði í regluparagröf sér til varnar og notar leikstjórinn upprunalegt efni við þau tækifæri.

Greinarnar í The New Yorker urðu þó enn umdeildari út af öðru atriði sem snart marga gyðinga djúpt, en þar bendir Arendt á að sumir úr hópi gyðinga urðu hluti af þessari stjórnvaldsmaskínu alræðisins og aðstoðuðu þar með möppudýrin við framkvæmd þjóðarmorðsins. Þetta er þekkt söguleg staðreynd og reyndar sem almennt sálarástand fórnarlamba líka, en myndin undirstrikar heiftarleg viðbrögð og vinslit sem urðu vegna þessara fullyrðinga Arendt. En kannski höfðu menn almennt áttað sig á þessu þegar Listi Schindlers var gerður, þar eru sumir aðstoðarmenn möppudýranna úr hópi gyðinga og skiptir líkast engu hver uppruni þeirra er, lífsháskinn breytir mörgum manninum í allt það sem hann fyrirlítur og hatar meðan hann er öruggur og saddur. En margir hafa enn ekki fyrirgefið Hönnuh Arendt fyrir þessi skrif sín eins og sjá má í nýlegri grein í vefritinu Slate.

Ein mikilvæg persóna er í aukahlutverki í myndinni, heimspekingurinn Martin Heidegger, sem var elskhugi Hönnuh Arendt meðan hún var nemandi hans og hvílir yfir honum langur skuggi nasismans sem hann þótti hallur undir og víst er að frami hans hikstaði ekkert á valdatíma nasista. Þessi hluti myndarinnar er dálítið klaufalegur í formi endurlits og skil ég ekki alveg hvað hann er að gera þarna; kannski á hann að skýra að þrátt fyrir allt hafi Heidegger kennt henni að hugsa, eða kannski að hún hafi orðið fyrir miður góðum áhrifum af honum. Vísast hefur leikstjóra og handritshöfundi einfaldlega ekki þótt stætt á að sleppa heimspekingnum fræga, en þær hefðu betur gert það því meira að segja samtölin og leikurinn detta niður í þessum senum.

En þótt kenningar Arendt séu kannski enn umdeildar og eigi reyndar ekki endilega við um Eichmann sjálfan (ég heyrði ungan heimspeking segja í viðtali í sjónvarpi að hún hafi ekki haft rétt fyrir sér um hann, en þó um mörg önnur möppudýr kerfisins; hún vildi meina að Eichmann hafi einfaldlega hermt eftir þeim sér til varnar), þá finnst manni „möppudýrakenningin“ sannfærandi þegar maður kynnist þeim kerfum sem ríki heims, líka lýðræðisleg réttarríki, koma sér upp til að takast á við þarfir fólks, einkum fólks sem ekki á neitt undir sér og er framandi. Kannski ætti að skylda alla sem vinna t.d. í útlendingastofnunum heims að lesa um lágkúru illskunnar og velta fyrir sér hvort hent geti að þeir eða þær hætti að hugsa með öllu.