Guðdómlegur gleðileikur frá Fagraskógi

[container]

Það lagðist illa í mig þegar spurðist að leikfélagið í mínum gamla (og nýja) heimabæ, Leikfélag Akureyrar, hyggðist fagna fjörutíu ára afmæli sínu sem atvinnuleikhúss með því að færa upp Gullna hliðið.[1] Verkið er vissulega hluti af klassískum leikbókmenntum þjóðarinnar og naut lengi mikilla vinsælda.[2] En var nokkur von til að uppsetning á öndverðri 21. öld yrði annað en tímaskekkja?

Ævintýraheimur

Sannast sagna steinlá ég fyrir sýningunni. Vissulega má deila um hvort lágstemd tónlistin hafi þó verði ofnotuð og gengið of langt í að flétta ljóð Davíðs frá ýmsum tímum inn í verkið. Stundum tókst þetta þó afburðavel, t.d. þegar dró að hléi. Útfærsla leikstjórans, sviðsmyndin, lýsingin og best heppnuðu innskotin gerðu hins vegar að verkum að uppfærslan var vel lukkað sjónarspil með vísanir til ýmissa átta: Stef úr syndafallssögunni fléttuðstu saman við glansmyndir æskunnar og náttúru eldfjallaeyjarinnar og svo mætti lengi telja. A.m.k. þessum áhorfanda tókst að ganga inn í þann ævintýraheim sem önnur af leiðsögukonunum í hljómsveitinni Evu (Jóhanna Vala Höskuldsdóttir og Sigríður Eir Zophoníasardóttir fara báðar auk þess með smærri hlutverk) hvatti okkur til að meðtaka. Í heild einkenndist uppsetningin eins og verkið frá hendi höfundarins af lævísum húmor með dramatískum innskotum ekki síst þar sem „óvinurinn“ sjálfur (Hilmir Jensson, sem einnig leikur hreppstjóra, ríkisbubba, þjóf og drykkjumann) fór hamförum á sviðinu, liðugur sem köttur, lævís eins og slanga, sjónræn blanda af goðsagnaveru og stríðsmanni, hvæsandi í bundnu máli meðan aðrar persónur mæltu á öðrum tungum: presturinn í postillustíl, Lykla-Pétur (Aðalbjörg Árnadóttir sem einnig leikur Vilborgu grasakonu, sýslumann, böðul, frillu Jóns, móður kerlingar og Helgu) á embættisnótum, sýslumaðurinn á kansellí-dönsku (vel lukkað frávik frá handriti) en hinar persónurnar á íslensku sveitamannamáli. Allt þetta gerði verkið að guðdómlegum gleðileik þar sem helsvítisstemningin fyrir og eftir dauða Jóns (Hannes Óli Ágústsson) viku fyrir himnaríkissælu sem teygði sig langt út fyrir gullna hliðið, náði að endurskapa viðkvæmar og löngu þorrnar tilfinningar og sætta hjónin eftir kaldrana jarðlífsins og himnafararinnar. — Það má skynja sem boðskap um von!  Sem sviðsverk var sýningin því vel heppnuð og sýndi að vel má hafa gaman að Gullna hliðinu tæpum 75 árum eftir fyrstu frumsýninguna hvort sem húmor áhorfandanna og verksins hefur svo breyst eða ekki.

Túlkun leikstjórans

Fyrir utan innskotin og þýðingarnar á tilsvörum sýslumannsins virtist texta verksins fylgt að mestu framan af. Þar hurfu þó hjónin sem sveltu og börðu Jón í uppvextinum. Eftir hlé, er leikurinn þéttist bar meira á persónusplæsingum. Faðir kerlingar og presturinn runnu saman, Páll postuli hvarf og María Guðsmóðir verður ósýnileg í uppsetningunni. Þá hurfu nokkrar aukapersónur. Allt gerði þetta framvinduna hraðari, einkum í lok verksins sem ella hefðu e.t.v. orðið langdregin fyrir nútímaáhorfanda.

Með vissri stoð í texta höfundarins leysir leikstjórinn, Egill Heiðar Anton Pálsson, heimsmynd og „sannfræði“ verksins með því að setja meginhluta þess, frá dauða Jóns til lokasenunnar er kistan er negld aftur, sem draum kerlingarinnar (María Pálsdóttir).[3] Þar með túlkar hann verkið sem leiðslubókmenntir í ætt við Sólarljóð eða La divina commedia Dantes (1265–1321) og önnur miðaldaverk sem lýsa sýnum frá öðrum heimi, himnaríki og helvíti. Í nútímanum getur enda allt gerst í draumi líkt og í vitrunum og þjóðsögum fyrri alda enda e.t.v. ekki ljóst hvar eitt tekur við af öðru í þessari yfirskilvitlegu veröld draums og veruleika.

Óljósara er hvernig Davíð sjálfur hugsaði þessa hlið verksins. Honum virðist þó hafa verið efst í huga að leggja út af fyrirferðarmiklu stefi í þjóðtrú Íslendinga, nefnilega hlutskipti sálarinnar eftir dauðann, en deila janframt á kirkjuvald og lýsa bágum kjörum alþýðu sem braut niður siðferðisþrek hinna undirokuðu.[4] Þjóðsögurnar og alþýðlegur menningararfur var Davíð líka í blóð borin og koma víða fram í verkum hans. Hann var enda náskyldur þjóðfræðingnum Ólafi Davíðssyni (1863–1903).[5] Í erindi eða ræðu sem síðar birtist á prenti undir yfirskriftinni „Á leið til Gullna hliðsins“ fékkst Davíð við trúarsögu þjóðarinnar og þar er m.a. að finna skýringu á þeim tóni sem hann léði fulltrúum kirkjunnar í verkinu (einkum prestinum).[6] Þar telur hann andstæðurnar milli himnaríkis og helvítis hafa verið fyrirferðarmikinn þátt í trúarhefð þjóðarinnar er kirkjan hafi alið á. Jafnfram getur hann þessa hvernig þjóðin hafi í senn umgengist djöfulinn sem gamansagnapersónu og „sjálfstæða veru með horn og hala og hóf á öðrum fæti“.[7]  Þarna tímasetur Davíð Gullna hliðið óbeint um miðja 18. öld og fjallar um listina að lifa og ekki síst deyja (ars morendi) kristilega samkvæmt kenningum kirkjunnar á þeim tíma.[8] Þar má einnig finna skýringar hans á hugmyndinni um himnaförina sem fjallgöngu en hana byggði hann á frásögnum Gamla testamentisins, t.d. Saltarans, á kraftbirtingu Guðs á fjöllum. Þá rekur hann og dæmi úr  sálmaarfi þjóðarinnar (sem í raun byggja á Opinberun Jóhannesar) þar sem himnaríki er líkt við höll eða kastala sem hann telur eðlilegt að íslensk alþýða hafi  umbreytt í góðbýli í grösugri sveit.[9] Nú á dögum væri slíkt nefnt umhverfistengd eða kontextuell guðfræði. Vandséð er hversu djúpum rótum mynd Davíðs af gamalli, íslenskri þjóðtrú stendur í sögulegum veruleika. Erindið sýnir þó hvernig hann hugsaði sér leikverkið sem útlistun á henni.

Rætur verksins

Davíð byggði Gullna hliðið á þjósögunni „Sálin hans Jóns míns“ sem Matthías Jochumsson (1835–1920) skráði, líklega á prestaskólaárum sínum (1863–1865).[10] Í gerð Matthíasar ber sagan öll svipmót meitlaðs og stílfærðs ævintýris og hefur m.a. að geyma samtöl kerlingar við postulana Pétur og Pál, Maríu guðsmóður og Krist sjálfan. Verkið kvaðst Davíð hafa skrifað á þremur vikum veturinn 1940–1941.[11] Hefur það þá líklega  verið fullmótað í huga hans löngu fyrr. Hann lagði enda löngu áður út af þjóðsögunni í samnefndu ljóði sem birtist í fimmtu ljóðabók hans Í byggðum (1933) en þar gætti róttækari hugmynda hjá Davíð en áður. Þar fann hann ekki aðeins til með öreigunum eins og stundum áður heldur sá nú heiminn í ríkari mæli með augum þeirra.[12] Í ljóðinu er kerlingin slóttug í samningaumleitunum sínum við Lykla-Pétur og er staðráðin í að koma Jóni fyrir á „viðkunnanlegum stað“ en hann hafði átt fáa að og þar með staðið utan samtryggingar hinna máttugu í þessum heimi.[13] Ljóðið hefur því félagslegan undirtón.

„Sálina hans Jóns míns“ er að finna í Þjóðsögum Jóns Árnasonar undir flokknum „Helgisögur, Paradís og helvíti“ og er hún líklega þekktasta þjóðsaga þess flokks.[14] Kann að vera að hún hafi höfðað svo mjög til Davíðs og þjóðarinnar fyrr og síðar vegna þess boðskapar síns að sigrast megi á dapurlegum kjörum sínum og jafnvel örlögum með þrautseigri baráttu og eindregnum viljastyrk.

Hjónunum er lýst sem andstæðum. Jón var ódæll og illa þokkaður og þar að auki latur og ónýtur í heimili. Kerlingin var síúðrandi og hafði alla króka í frammi til að afla þess sem þurfti og kunni að koma ár sinni vel fyrir borð. Þótt þeim bæri margt í milli unni kerling karlinum mikið. Um áform kerlingar við banabeðið segir: „… er draga tók af karli kemur henni til hugar að eigi muni hann svo vel búinn undir dauða sinn að eigi sé vafamál hvort hann nái inngöngu í himnaríki. Hún hugsar því með sér að það sé ráðlagast að hún reyni sjálf að koma sál bónda síns á framfæri.“[15] Ekkert er rætt um ferð kerlingar en einfaldlega sagt: „Síðan fer hún til himna […]“[16] Ekkert er heldur rætt um gullið hlið en þó um hlið, dyr og hurð hinmaríkis sem fremur ber svipmót hallar en bóndabýlis. Davíð stílfærði því þjóðsöguna og færði til íslenskra aðstæðna.

Kerling gaf ekki hlut sinn fyrir neinum. Við Pétur sem kvaðst ekki geta veitt sálinni viðtöku sagði hún: „Það hélt ég ekki Sankti-Pétur að þú værir svona harðbrjóstaður og búinn ertu nú að gleyma hvernig fór fyrir þér forðum þegar þú afneitaðir meistara þínum“.[17] Við Páll sem taldi Jón ekki verða náðar sagði hún: „Þér má það Páll; ég vænti þú hafir verið verðari fyrir náðina þegar þú forðum varst að ofsækja guð og góða menn. Ég held að það sé bezt að ég hætti að biðja þig.“[18] María Guðsmóðir sýndi kvenlegri viðbrögð en hinir embættislegu postular og kvaðst ekki þora að hleypa Jóni inn vegna „ólátanna“ í honum. Kerlingin sækir mál sitt því harðar og segir: „Og ég skal ekki lá þér það […] ég hélt samt þú vissir það að aðrir gæti verið breyskir eins og þú;  eða manstu það nú ekki að þú áttir eitt barnið og gazt ekki feðrað það?“[19] Loks kom Kristur sjálfur fram í gættina en hafnaði Jóni þar sem hann hafi ekki trúað á sig. Snaraði kerlingin skjóðunni með sálinni þá inn hjá honum svo hún „fauk langt inn í himnaríkishöll“. Létti þá steini af hjarta kerlingar og fór hún við svo búið heim í kotið.[20] Í þjóðsögunni sér „óvinarins“ eða djöfulsins aftur á móti ekki stað en hann gegnir mikilvægu hlutverki í leikritinu og á Akureyri hefur verkið jafnan verið dæmt nokkuð út frá frammistöðu hans!

Eins og fram kom óttaðist Davíð að áhorfendur hneyksluðust á verki hans. Hann ritskoðar þó þjóðsöguna og mildar hana.[21] Í leikgerð hans skerst „Máríá, mild og há“ í leikinn er postularnir höfðu úthýst Jóni, kveðst skulu tala máli hans við son sinn vegna ástar og umhyggju kerlingar. Hún hefur því ekki tilefni til stóryrða, Kristur kemur ekki að öðru leyti við sögu og kerlingin leikur á Lykla-Pétur en ekki frelsarann. Leikgerð Davíðs gengur því sýnu skemur en fyrirmyndin.

Í Gullna hliðinu spinnur Davíð á vissan hátt sama þráð og í fyrsta leikverki sínu Munkunum á Möðruvöllum (1926). Þar deildi hann ákaft á ofurval kirkjunnar fyrr á tíð. Í Gullna hliðinu er gagnrýnin öll mildari og húmorinn meiri þótt ádeilu gæti á trúarlega sýndarmennsku, einstrengingshátt og dómhörku.[22]

Karl og kerling

Benda má á að Jón Jónsson í Gullna hliðinu minnir lifandi og dauður á nafna sinn Hreggviðsson sem leit dagsins ljós nokkrum árum síðar í Íslandsklukku Laxness (1943–6, leikgerð 1950). Hann er hinn breyski og ófsótti kotbóndi sem talar kjarnyrta íslensku og biður ekki afsökunar á tilveru sinni frammi fyrir yfirvöldunum, hvorki þessa heims né annars. Einnig kveður við þjóðernislegan tón í verkinu þótt hann sé blandin ádeilu á úlfúð og ósamlyndi. Minnir það á að Davíð var ásamt Stefáni frá Hvítadal (1887–1933) eitt helsta skáld fullveldisins á sínum tíma.[23] Enda lifði lengi í hinum þjóðernisrómantísku glæðum hjá honum.

Það er þó kerlingin sem er höfuðgerandi og aðalpersóna leikritsins, þótt hún beri ekkert nafn. Þá eru tilfinningar hennar margræðar ekki síst í garð Jóns. Kemur það í raun heim og saman við kvenímyndina í ljóðum Davíðs ekki síst í fyrstu bókinni, Svörtum fjöðrum (1919).[24] Er hún í senn undirokuð kotkerling og uppreisnarkona gegn feðraveldinu og Guði sem endurlifir unga ást sína þegar nær dregur gullna hliðinu. Raunar má velta fyrir sér hvert hlutverk kerlingin hefur í þeim ýmsu myndum sem hún tekur á sig í þjóðsögunni og verkum Davíðs frá Fagraskógi: Er hún uppreisnarkona sem deilir á yfirvöld og krefst réttar hinna hrjáðu út yfir gröf og dauða? Er hún meðvirk eiginkona sem er brotin eftir heimilisofbeldi, niðurlægingu og smán? Eða er hún ef til vill samverkakona launarans (Co-Redeptrix) sem með þjáningu sinni ávinnur Jóni himnaríkisvist? Þegar hæst ber í himnaferðarsenunum má vissulega greina óljósar vísanir í krossfestingu.

Er boðsakur í verkinu?

Hugsanlega er þó langt til seilst að leita djúprar merkingar og boðskapar í guðdómlegum gleðileik Davíðs frá Fagraskógi og Leikfélags Akureyrar. Hann gefur fyrst og fremst innsýn í ævintýraheim þjóðsögunnar. Og þó! Í verkinu má skynja jákvæða lífssýn og djúpan húmanisma að baki ádeilu og húmor. Sú sýn kemur ekki síst fram í orðum Helgu vinnukonu (ætli nafnið sé tilviljun?). Þar má jafnvel skynja grunnþætti góðrar kvennaguðfræði!

[/container]