Um höfundinn
Örlagaborgin er mikið og merkilegt verk og þó aðeins fyrri hluti í uppgjöri við frjálshyggjuna sem höfundur telur að feli í sér rætur þess hruns sem hér varð og við erum enn að takast á við afleiðingarnar af. Reyndar má færa fyrir því rök að hinn vestræni heimur standi nú á þverhnípi því sem hann var drifinn út á af purkunarlausri græðgi og sjálfselsku hinna svonefndu markaðsafla, en eitt af því sem Einar Már rekur svo vel er einmitt hvernig átrúnaðurinn á þau hefur valdið milljónum manna gríðarlegu tjóni í margar aldir, hvað sem velmegun lítils hluta mannkyns líður.
En þetta verk er ekki einungis merkilegt fyrir skarpa greiningu sem höfundur fer stundum vissulega býsna langt með í túlkun sinni, enda kannski ekkert skrýtið eins og á stendur, heldur einnig fyrir þau frumlegu vinnubrögð sem hann sýnir í framsetningu flókinna atburða og kenninga sem grundvallað hafa þá misskiptingu auðs og það ofboðslega afrán auðlinda jarðar sem Vesturlandabúar bera höfuðábyrgð á. Kannski má segja að „byrði hvíta mannsins“ eins og Kipling kallaði hana felist ekki einungis í kúgun nýlenduþjóða bak við grímu uppalandans góða, og fól í sér einfaldlega þjóðarmorð og glæpi líkt og Einar Már bendir á, heldur í því að hafa nánast eyðilagt plánetuna á aðeins fjórðungi úr einu árþúsundi eða svo.
Þar sem við Íslendingar eigum ekkert hugtak yfir það sem kallað er non-fiction á ensku og Sachbuch á þýsku verður vafalaust erfitt fyrir bókasafnsfræðingana að flokka hana; þetta er vissulega fræðirit, en þó er þó alls ekki sett fram sem slíkt, og þó, í bókarlok er sannarlega vísað til fjölda heimilda og það er bæði nafnaskrá og yfirlit um ævi helstu sögulegra persóna sem fram á sviðið stíga. En þar er líkindunum við fræðiritið lokið, því sagan sem Einar Már segir, og segir listilega, er alls engin þurr staðreyndatalning atburða í línulegum tíma og það þótt hann notir línulegan tíma að miklu leyti til að fleyta frásögninni áfram.
Raunar má segja að það sé merkilegt, og skemmtilegt, að sjá hversu mikið þessi gagnrýnandi franskra fræðimanna, einkum þeirra sem sagðir eru hallast undir póstmódernismann svokallaða, og fram kom í hinu bráðskemmtilega Bréfi til Maríu fyrir um fimm árum, tileinkar sér af aðferðum þeirra og nálgun. Eiginlega hef ég sjaldan lesið póstmódernískara sagnfræðirit á íslensku og má vera að sannist þar að margir turnast við það að velta því fyrir sér nánar sem þeir eru andvígir. Páll postuli er vitanlega frægasta dæmið. Ég er þó ekkert að segja að Einar Már hafi snúist opinberlega, ég túlka það einungis þannig því hann beitir öllum þeim aðferðum, fræðilegum og listrænum, sem hann kærir sig um til að gera þessu mikla og merkilega efni góð og ýtarleg skil.
Grunnteoría og aðferðafræði Einars Más byggir að einhverju leyti á kenningu franska sagnfræðingsins Fernands Braudels um bylgjuhreyfingar sögunnar sem hann greindi í þrennt, skammtíma, miðtíma og langtíma. Skammtíminn tengist atburðasögu og var að hans dómi of takmörkuð sýn á heiminn; miðtíminn teygir sig yfir efnahagssveiflur tiltekinna áratuga og langtíminn yfir aldir og það var hann sem Braudel taldi merkastan og Einar Már tekur sér hér til fyrirmyndar.
En það er svo miklu fleira í þessum flókna vefnaði að það er enginn tími til að telja það allt upp í stuttum pistli. Meginmyndhverfingin um örlagaborgina er þó frábærlega hugsuð og veitir höfundi og lesendum tækifæri til að hugsa um bæði atburði og langtíma sögunnar í nýju og samt raunverulegu samhengi. Hér vísar Einar Már örlagahallar þeirrar sem dr. Altunga, alías Leibniz, skóp í frægu verki sínu um trúvörnina eins og það er kallað á íslensku, en sú höll hafði allan heiminn að geyma, allar veraldir raunar og þá vitaskuld þá bestu allra sem við eigum að búa í og Birtíngur Voltaires mölvaði með einni spurningu. Einar Már vill fremur vísa til þriggja örlagaborga þar sem veruleikinn fær inni í þeirri fyrstu, en til að takast á við þá anda og hugsun sem hlutgerast í henni er til önnur og þar hefur sagnfræðingurinn allt aðra möguleika til að tengja saman það sem hugsað var og síðar kennt og framkvæmt í þeirri fyrstu. Sú þriðja, sem höfundur hefur raunar aðra í röðinni, inniheldur svo sálarlíf og hugsanaferli einstaklinganna sem tengir saman hinar tvær.
Til viðbótar við þessa mynd þar sem lesendur eru leiddir um götur og stræti mismunandi borga beitir höfundur einnig afli fantasíunnar og setur menn, atburði, hugsanir og kenningar inn í aðra frásagnarramma, það er ímynduð kvikmynd eftir Eisenstein í einu tilfelli, endurunninn Bayeaux refill í öðru, tveir hrafnar fara með lesendur á flakk í einum kafla og einu sinni fá þeir að fara í göngutúr með Hagmenninu svokallaða homo oeconomicus, sköpunarverki dr. Adams Smiths sem minnir óneitanlega á sköpunarverk dr. Frankensteins í samnefndri sögu; Smith er með í göngutúrnum og fær að rekast á sumar takmarkanir skrímslisins.
Þetta er einmitt fyrst og fremst saga um skrímsli, skrímsli frjálshyggjunnar sem Einar Már, rétt eins og Braudel og Marx líka, bendir á að snúist alls ekki um frelsi heldur kúgunina í nafni þess. Hugmyndin, útópían, draumurinn um hinn frjálsa mann sem getur í nafni náttúrulegrar sjálfselsku komist til álna á hinum frjálsa markaði er nefnilega blekking sem aldrei gengur upp að þeirra mati. Meira að segja Adam Smith gerði sér grein fyrir þeirri takmörkun þegar hann taldi að kaupahéðnar hefðu ævinlega það markmið að draga úr samkeppni eins og við Íslendingar þekkjum svo vel.
En markaðstrúin hefur á sér fleiri hliðar. Líkt og Einar Már bendir á og færir rök fyrir er frjáls markaður utan opinna bændamarkaða sennilega óhugsandi, málið er að mennirnir sem á mörkuðum vinna reyna ævinlega að hafa áhrif á þá sér í hag; þar virkar sjálfselskulögmálið fullkomlega. Það lögmál, ef lögmál skyldi kalla, er hins vegar líka notað til að kynda undir þá trú að aðilar á markaði hagi sér ekki þannig að það geti komið þeim í koll og þannig séu þeir einhvern veginn rökréttir og til bóta fyrir almannahag. Þessi trú kemur fram í því að ríkið sé blóraböggull sem er vitanlega hlálegt því markaðir án ríkisvalds yrðu fljótt stjórnlausir. En þeir verða það samt; skammtímagróðahugsunin víkur hinum svokallaða almannahag til hliðar og við verðum nú vitni að því eina ferðina enn að hegðun markaðanna er ekki rökrétt heldur jafnvel að leggja markaðskerfið eins og við þekkjum það í rúst. Undanfarin 400 ár að minnsta kosti hafa orðið fjöldamörg hrun á mörkuðum, bólur sem allar eiga rót sína að rekja til órökréttrar en um leið sjálfselskrar skammtímahugsunar, gildir þá einu hvort um er að ræða hollenska túlípana eða íslensk hlutabréf í bönkum. Annaðhvort það eða markaðsaðilar voru flestir svo heimskir að þeir vissu ekkert hvað þeir voru að gera. Markaðstrúin ögrar í raun reynslunni af mörkuðum reglulega og það er kannski eitthvað sem frekar mætti kalla lögmál.
Grunninn að vitleysunni rekur Einar Már í upphafi bókar sinnar og nýtir einnig sem þema í gegnum hana, en það eru girðingarnar sem breskir landgreifar komust upp með að reisa á öldunum fyrir iðnbyltinguna, þegar almúgafólk var rekið af landi sínu og almenningum burt til fjarlægra landa eða í átakanlega örbirgð sem bresk skáld 19. aldar lýstu svo nöturlegri að þeir höfðu sennilega miklu meiri áhrif á réttindabaráttu almennings en Kommúnistaávarpið eitt og sér. Það er gömul saga og ný að þeir sem hrifsað geta undir sig almannagæði sem fyrir eru nota þau síðan til að kúga lýðinn sem áður átti þau og þetta sýnir Einar Már Jónsson glæsilega með því sem hann kallar hvítan galdur fræðanna og afbragðs vel gerðri og spennandi frásögn í ofanálag.
Upphaflega flutt í útvarpsþættinum Víðsjá á Rás 1 í Rúv 7. júní, 2012.
Leave a Reply