Danski leikstjórinn Lars von Trier hefur enn á ný komið sér í vandræði – og kannski í fyrsta skipti í alvöru vandræði. Í gegnum tíðina hefur hann spilað listilega á fjölmiðla með alls kyns látum og yfirlýsingum og þannig vakið athygli á kvikmyndum sínum. Mætti tína til dæmi sem Dogme manifestóið, „hrokafullar“ yfirlýsingar um hann sé besti leikstjóri í heiminum, og ögrandi viðbrögð við ásökunum um kvenfyrirlitningu í myndum hans. En nú virðist von Trier sem sagt hafa stigið skrefi of langt – þótt aldrei skyldi vanmeta þennan mikla spunameistara. Leikstjórinn játar að vera nasisti! Það er auðvitað í gamni gert, en engum þykir það fyndið. Þessar línur eru hripaðar niður stuttu eftir að stjórnendur í Cannes hafa skipað von Trier að yfirgefa samkvæmið – persona non grata hvorki meira né minna
Og það verður að segjast eins og er að von Trier var ekkert sérstaklega fyndinn. Eitt er að gagnrýna Ísrael, annað að gera gys að kollega sínum Susanne Bier, og hvað þá helförinni. Þetta hlýtur að teljast dómgreindarleysi. Dómgreindarleysi Cannes stjórnenda þykir mér þó þeim mun meira. Málfrelsi hefði maður talið mikilvægt á virtustu kvikmyndahátíð heims, en málið snýst þó ekki um rétt manna til að halda á lofti öfgafullum skoðunum, því að von Trier var að gera að gamni sínu. Og líkt tilfellið er oft með grín þá snýr það sannleikanum á hvolf. Hver sá sem þekkir kvikmyndir von Triers veit vita vel að stjórnmálaskoðanir hans (sem eru heldur ekkert á huldu hefðu menn haft áhuga á að rifja þær upp) eru fullkomlega á skjön við nasisma – og að honum er eflaust meira umhugað um mannréttindi en flestum gestum Cannes hátíðarinnar. Stjórnendum þar á bæ hefði verið nær að rifja upp kvikmyndir hans – margar sem hafa einmitt verið frumsýndar þar og unnið til verðlauna.
Ein þeirra, Europa (1991), sem m.a. vann Prix du Jury verðlaunin á Cannes, fjallar einmitt um eftirstríðsárin í Þýskalandi og sterk ítök nasista í hinu nýja Þýskalandi. Einnig dregur hún athygli að tvískinnungshætti Bandaríkjamanna við enduruppbyggingu Þýskalands. En Bandaríkin hafa einmitt verið sérstakur skotspónn Lars von Trier, sem í mörgum myndum hans er ekki ólíkt fasísku ríki, sem einkennist af gríðarlegri misskiptingu, ekki síst á forsendum kynþáttar. Í Dancer in the Dark (2000), sem einmitt vann sjálfan gullpálmann á Cannes, voru dregnar fram bágbornar aðstæður innflytjanda frá Austur-Evrópu og dauðarefsing vestra gerð að sérstöku umfjöllunarefni. Von Trier skrifaði einnig handritið að Dear Wendy (2005), sem kollegi hans Thomas Vinterberg leikstýrði, og fjallar um „byssumenningu“ Bandaríkjamanna.
Gagnrýni von Triers á bandarískt samfélag birtist þó með skýrustum hætti í fyrstu tveimur myndunum í hinum svokallaða „BNA: Land tækifæranna“ þríleik (jú titillinn er jafn írónískur og staðhæfing von Triers um að hann sé nasisti), Dogville (2003) og Manderlay (2005). Það er í þeirri síðarnefndu sem sjónum er sérstaklega beint að stöðu blökkumanna í Bandaríkjunum og er óhætt að segja að leikstjórinn nálgist umfjöllunarefnið á beinskeittari hátt en bandarískir kollegar hans. Enda naut myndin lítilla vinsælda, sem útskýrir m.a. af hverju þríleiknum er enn ekki lokið, og spurt var vestra hvað „útlendingurinn“ von Trier þættist vita um Bandríkin. Líkt og Kaninn hefði aldrei gert kvikmyndir sem ættu sér stað utan Norður-Ameríku!
Spurt er hvort að Evrópa hafi nú líkt og Ameríka fengið sig fullsadda af von Trier. Spunameistarinn sjálfur virðist hafa játað mistök sín eftir hinn dramatíska brottrekstur: „Ég er þekktur fyrir ögranir, en mér líka ögranir sem eiga sér tilgang. En þetta var með öllu tilgangslaust.” Síðan bætti hann við – dæmigert von Trier útspil: „En ég er ekki Mel Gibson. Ég er sannarlega ekki Mel Gibson.” En sá víðfrægi gyðingahatari og ofbeldisseggur er aufúsugestur í Cannes og sprangar þar um í sólinni innan um hinar stórstjörnurnar.
Leave a Reply