Rithöfundurinn Carlos Fuentes lést á dögunum 83 ára gamall. Fuentes var einn merkasti höfundur sem Mexíkó hefur alið og lét eftir sig umfangsmikið höfundarverk. Kristín Guðrún Jónsdóttir og Jón Thoroddsen segja frá skáldinu.
Söknuðurinn kom á óvart. Það var ekki fyrr en við andlátsfregn Carlosar Fuentes að við gerðum okkur grein fyrir því hversu miklu máli rödd hans hafði skipt okkur. Hvað okkur þótti í raun vænt um hann. Já, okkur var brugðið. Dauða hans bar brátt að, hann hafði ekki verið alvarlega veikur og því kom fréttin eins og þruma úr heiðskíru lofti. Samt var hann orðinn 83 ára gamall og við slíku að búast. En hann var sívinnandi fram í andlátið; sama dag og hann lést birtist grein eftir hann í dagblaðinu Reforma um forsetakosningarnar í Frakklandi.
Fuentes fæddist árið 1928 og var einn helsti rithöfundur sem Mexíkó hefur alið. Hann nam lögfræði en krókurinn beygðist snemma í átt að ritstörfum. Fyrsta verk hans var smásagnasafnið Los días enmascarados sem kom út 1954 en hann er þekktastur fyrir skáldsögur sínar, sem eru ótrúlega margbreytilegar, og ritgerðir um menningu, listir og stjórnmál. Einnig hefur hann samið leikrit, kvikmyndahandrit og vinsæla sjónvarpsþætti um sögu Spánar og Rómönsku Ameríku og listir í Mexíkó. Fyrsta skáldsaga hans kom út 1958 þegar hann var 29 ára gamall; það var tímamótaverkið La región más transparente: margradda mynd af Mexíkóborg sjötta áratugarins, með sterka tilvísun í forsögu og framtíð landsins. Segja má að við útkomu bókarinnar hafi margir rithöfundar álfunnar vaknað af dvala. Eftir Fuentes liggja hátt í sextíu verk, má þar nefna skáldsögurnar La muerte de Artemio Cruz og Terra nostra. Við þetta má bæta að Fuentes var aðalsprautan í samfélagi rithöfunda frá þessum heimshluta þegar þeir urðu áberandi á heimsvísu á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar og eru kenndir við hið svonefnda „búmm“.
Fuentes bjó víða í æsku, en faðir hans starfaði í utanríkisþjónustunni. Hann dvaldi á ungdómsárum sínum m.a. í Argentínu, Ekvador, Urugvæ, Brasilíu og Chile ásamt Bandaríkjunum. Aftur á móti var hann á sumrin í Mexíkó og viðhélt með því móti tengslum við land sitt. Þegar hann var 15 ára gamall flutti hann alfarið til heimalandsins. Þessi ár utan landsins hjálpuðu honum að horfa á heimaland sitt úr fjarlægð og með gagnrýnum augum.
Margir hafa bent á hversu víðtæk menntun og áhugamál Fuentesar voru og tíðum er orðið endurreisnarmaður notað í því sambandi. Ekkert virtist honum óviðkomandi. Að því leyti var hann ekki ólíkur landa sínum Nóbelskáldinu Octavio Paz. Fuentes var legið á hálsi fyrir að reyna að koma öllu fyrir í verkum sínum, og má kannski segja að það hafi komið niður á listbrögðum hans. En fyrir öðrum eykur þetta á lífsþorstann sem bækur hans vekja með lesendum. Þessi mikla þekking gerir Fuentes kleift að hjálpa lesandanum að velta fyrir sér nánast öllum mögulegum sjónarhornum viðfangsefnisins. Oftar en ekki spilar hann með minnið og minningarnar með þeim alvarlega undirtóni að sá sem ekki lítur til fortíðar kveður upp dauðadóm yfir framtíðinni.
Hann var oft orðaður við Nóbelsverðlaunin og hefði verið vel að þeim kominn en kannski réði einhverju þar um að landi hans Paz hlaut þau árið 1990. Aftur á móti hlaut Fuentes mörg önnur virt bókmenntaverðlaun svo hann fór ekki slyppur frá viðurkenningunum. Undir lok síðustu aldar urðu vinslit milli þessara tveggja skáldjöfra vegna pólitískra skoðana. Paz þótti sem Fuentes væri fastur í úreltum vinstri hugmyndum. En vera má að dómur sögunnar reynist málstað Fuentes hliðhollur þegar hugað er að lýðræðinu. Ef lýðræði á að vera heilbrigt verður það að búa við átök andstæðra skoðana og hagsmuna. Vinstri hugmyndir hans voru alltaf hluti af samræðu en ekki endanlegar og lokaðar. Á endanum urðu stjórnmálaskoðanir Paz full einhæfar og ekki í takt við lýðræðisþróun í landinu. Fuentes var í mun að allir jaðarhópar fengju rödd sína viðurkennda í samfélaginu. Nægir þar að nefna Zapatistana og hreyfingu þeirra. Þetta sama hugarfar gerði að verkum að Fuentes var bæði stuðningsmaður og gagnrýnandi kúbönsku byltingarinnar. Það var ekki til neitt svart-hvítt í hans huga; allt varð að skoða með sama gagnrýna hugarfarinu frá mismunandi sjónarhornum.
Eins og minnst var á hér að ofan er höfundarverk hans ótrúlega metnaðarfullt. Skáldsögur hans eru ekki aðeins margradda, heldur takast á í þeim margir tímar og margar leiðir að skynja tímann og ólík söguskeið. Hann vekur lesandann sífellt til umhugsunar með spurningum sem hafa ekki einhlítt svar en varða þó líf okkar mannanna. En það er sama hversu flókið viðfangsefni hans er, það verður aldrei þvælið í meðförum hans. Þarna hjálpar til hversu skýr í hugsun Fuentes var. Stundum bar mælgin hann kannski ofurliði vegna þess að hann kom ekki hugmyndum sínum fyrir í lifandi persónusköpun. Þetta verður ef til vill að skrifast á stöðugar stíltilraunir hans.
Þegar mikill listamaður og hugsuður eins og Fuentes er kvaddur er orðið þakklæti efst í huga. Hann hélt lesendum sínum á jörðinni með því að hefja sig hvað eftir annað upp yfir hana. Hann stillti okkur upp gagnvart spurningunni hvernig við upplifum samtímann. Erum við fórnarlömb óviðráðanlegra aðstæðna eða náum við að skynja okkur sem hluta í stóru heildarsamhengi þar sem tilfinningum og persónu er gefin hlutdeild í atburðum? Þessu nær mikill skáldskapur, sérstaklega þegar saman fer skýr hugsun og skáldleg sýn. Hann gerði heiminn sem við lifum í persónulegan og skáldlegan og hjálpaði okkur að móta afstöðu gagnvart honum.
Fuentes þótti einkar glæsilegur maður. Síðastliðið haust sátum við að kvöldverði með landa hans, ljóðskáldinu Alberto Blanco, sem var hér gestur á bókmenntahátíð, og hann sagði sögur af persónulegum samskiptum við ýmsa listamenn Mexíkó. Einhverju sinni var Blanco staddur í New York skömmu fyrir jól ásamt Patriciu Revah konu sinni. Hann var ánægður yfir því að geta horfið í mannhaf stórborgarinnar, að verða að engu, þurfa ekki að svara fyrir neitt. En þar sem þau hjón eru á gangi í jólaösinni eftir einu breiðstrætinu sjá þau hvar birtist skyndilega út úr einni versluninni maður klæddur skósíðum loðfeldi, hlaðinn pinklum. Eitthvað könnuðust þau við hann: þetta var landi þeirra, enginn annar en vinur þeirra Carlos Fuentes. Fuentes nemur staðar þegar hann sér hið hógværa skáld Alberto ásamt Patriciu og öll verða þau vandræðaleg um stund, en þau hjón ákveða að láta sem ekkert sé og halda áfram göngu sinni. En þá kallar Fuentes eftir þeim stundarhátt: „Nú munt þú yrkja ljóðið It was on Fifth Avenue“. Ekki er því að neita að Fuentes hafði vissulega húmor fyrir eigin hégómaskap. Leikaraeðlið var honum samgróið og það hjálpaði honum í hvers konar opinberum viðburðum. Þeir sem komu fram með honum segja að hann hafi þó aldrei skyggt á aðra heldur veitti þeim hlutdeild í því andrúmslofti sem hann töfraði fram. Þetta örlæti við aðra kom einnig fram í því að hann tók verk yngri rithöfunda alvarlega og greiddi götu þeirra.
Fuentes kvæntist eftirlifandi konu sinni, blaðakonunni Silviu Lemus, eftir að hann skildi við fyrri konu sína, leikkonuna Ritu Macedo, en með henni átti hann dótturina Celiu sem lifir föður sinn. Fuentes eignaðist tvö börn með Silviu, Carlos (f. 1973) og Natöshu (f. 1976), sem létust langt fyrir aldur fram, eða þegar þau voru 25 og 30 ára. Skáldið hefur lítið tjáð sig um harmrænan dauðdaga barna sinna en hefur tileinkað þeim mörg verka sinna. Eftir jarðarför hans í Mexíkóborg þann 16. maí, þar sem borgarar gátu vottað honum virðingu sína, var Fuentes brenndur og aska hans flutt til Parísar þar sem börn þeirra hjóna hvíla.
Heimurinn hefur misst mikið með þessum gáfaða mannvini.
Kristín Guðrún Jónsdóttir, aðjunkt H.Í.
og
Jón Thoroddsen, kennari Laugalækjarskóla
Greinin var fyrst birt í Fréttablaðinu 21. júní 2012.
Leave a Reply