Um höfundinn
Út er komin bókin Rekferðir, greinasafn eftir Guðna Elísson, prófessor í bókmenntafræði við Háskóla Íslands. Af því tilefni birtir Hugrás Þorláksmessusálm, grein Guðna um skötuveislur á Þorláksmessu. Í Rekferðum tekur Guðni saman pistla sem hann ritaði í Lesbók Morgunblaðsins um góðærisárin í íslensku samfélagi. Hann fjallar um útrás og frjálshyggju, eggjárnafagurfræði, einelti, neyslumenningu og forseta lýðveldisins. Hann ver borgaralega óhlýðni á einhuga tímum og týnir sér í áleitnum hlutum á borð við mávastell, skötuát, draumfarir, skyggnilýsingar, súludansmeyjar, bróklyndi, slagsmál á Austurvelli og eitthundraðprósent listamannsssaur. Þröstur Helgason, fyrrverandi ritstjóri Lesbókar Morgunblaðsins hefur látið þessi orð falla um skrif Guðna: ,,Varla eru til betri meðmæli með pistlahöfundi en að skrif hans fari í taugarnar á eigendum Morgunblaðsins. Á endanum kölluðu pistlarnir á sérstakar aðgerðir.”
Þorláksmessusálmur
Þorláksmessa er ekki aðeins síðasti dagurinn fyrir jól. Á messudegi Þorláks helga minnast Íslendingar gjarnan dýrlings síns með því að sjóða þann fisk sem helst mætti ætla að dreginn hafi verið úr náhvalsrassi. Fiskur þessi er þeirri náðargáfu gæddur að öll utanaðkomandi snerting bragðbætir hann. Til að það megi ekki verða er fiskurinn fergður í hraukum af sjálfum sér, svo að hann kámist einvörðungu í eigin ógleði. Þeir einir þykja fullnuma í kæsingu, en það kallast sú kúnst að rotmarínera fisk í eigin úrgangi, sem síðast svara því andkafa kalli sem úr hrauknum berst.
Skötuveislur Íslendinga eru löngu orðnar víðfrægar og þykja stundum jaðra við hryðjuverk því að fátt slær út grimmilegustu árásir Vestfirðinga á þeffæri heimsbyggðarinnar. Ekki veit ég hvaðan sú hrollkalda löngun sprettur að vilja signa inn jólin með því að éta þá skepnu sem best lætur að svamla í eigin hlandi, en eins og flestir vita míga svonefndir brjóskfiskar inn á við fremur en að beina bununni út í samfélagið eins og tíðkast í miðbæjarferðum hér á landi. Jafn sérkennileg er sú innibyrgða viðkvæmni sem skötuætan sýnir öllum vangaveltum um gæði hlandleginnar fæðu, því hún áréttar helst þrisvar sinnum á sólarhring síðustu dagana fyrir jól að kæst skata, sem auk þess er farið að slá í, sé líklega efsta stig átleiðslunnar.
Upp á síðkastið hafa íslenskir listnemar ítrekað komist í fréttirnar með því að spræna upp í sig og á aðra í nafni hins háleita. Hugsanlega hefur útmignum matvælum verið haldið að þessu fólki í æsku. Sú kúnst að éta skötu sver sig nefnilega í ætt við þær nútímalistgreinar sem aldrei eru sjálflærðar og verða því aðeins kenndar í háskólum og á öðrum uppeldisstofnunum. Líkt og önnur hálist lætur skötuát lítið yfir sér ef áhorfendur halda sig á bak við þykkt gler. Skötuát hefur aðeins tilætluð áhrif í skilyrðislausri nærveru listiðkanda og listneytanda, sem oft er reyndar sama manneskjan. Þá renna listamaðurinn og listfræðingurinn saman í hinni listrænu athöfn og í lýsingu á athöfninni. Átlistafólkið finnur þó fyrst til sín ef sessunauturinn er ekki enn útskrifaður úr saltfiski. Skötuætan belgist út frammi fyrir slíkum aumingja og gerir hvað sem hún getur til að útskýra áhrif neyslunnar á blóðrásina og innkirtlastarfsemina alla. Á Þorláksmessu má gera sér í hugarlund hvernig veruleikinn yrði ef íslenskir sjóarar breyttust á einni nóttu í kjaftaglaða listfræðinga.
Þessi sannindi birtast glöggt í því að skata er fiskur sem aldrei er snæddur í hljóði. Sælir eru tyggjendur. „Arrgh, uhh, ahh“, japla þeir. „Djöfulli er þetta góð skata“, segja sporðrennendur og hella yfir kæstan þvermunnann tvíbræddu rolluspiki eða stappa því saman við jarðepli. Svo kjammsa þeir áfram á herlegheitunum og óska þeim góðrar ferðar niður meltingarveginn. Skata, kartöflur og hnoðmör eru hinn þríeini guð múgsins sem safnast saman um allt land í matsölum og borðstofum daginn fyrir jól.
Stundum standa brennivínsflöskur á borðum en reglur um áfengisneyslu eru sveigjanlegar. Sumar flöskur liggja í frystikistu nokkra sólarhringa á meðan aðrar eru léttkældar. Svo eru það þessar hlandvolgu sem helst ríma við fiskmetið. Það eru ósögð sannindi að hefðarsinnarnir, hreindrykkjufólkið í landinu, drekkur aðeins volgt brennivín. Frystikistubrennivín er fyrir konur og óharðnaða unglinga a meðan börn og útvatnaðir alkóhólistar lítillækka sig í maltöli. Í íslenskum Þorláksmessuveislum ropa menn skötu og svitna brennivíni á milli þess sem þeir stinga upp í sig bita og staupa sig blótandi í tárvotri sælu. „Helvíti… Andskoti… Skolli…“, segja átlistamenn og bæta svo við lýsingum sem brúa bilið milli myrkrahöfðingjans og matarúrganganna fyrir framan þá. Mesta framúrstefnufólkið lyftir lærum og sendir frá sér langa og lyktarlausa freti því að í skötumettuðu rými eru allir hlutir sviptir eðlisbundnum þef sínum og klæðast þess í stað aðskotalyktinni einni.
Á meðan kristin trú hélst í landinu var það mörgum til happs að heita á hinn sæla Þorlák biskup. Hann er mestur íslenskra dýrlinga þó að átrúnaður á hann hafi lagst af í seinni tíð. Í helgum ritum má sjá hvernig Þorlákur heldur sig jafnan við blautar grafir og forardý og aldrei er vænlegra að sökkva upp fyrir haus í slíka pytti en á messudegi hans. Á engan dýrling er og betra að heita þegar draga á sveina úr sýrukerjum, kýr úr keldum, eða hross og konur úr köldum vökum, öll heil, og þau heit sem annars hefði kalið. Þá er og sagt að þeir farmenn sem drukknandi ákalla Þorlák biskup taki önd í kafi og súpi eigi það vatn sem sjódauðir sóttu í.
En Íslendingar huga ekki lengur að dýrlingi sínum sem þeir sitja undir borðum á messudegi hans. Með óbragð í munni blóta þeir nýja guði sem hver um sig gæti verið Pokurinn sjálfur. Og þó. Kannski er þessu einmitt öfugt farið. Ætli skötuátið sé kaþólsk yfirbót, syndalausn í formi meinlæta? Telja sporðrennendur hugsanlega að leiðin að sælunnar reit sé vörðuð hinu súra, að lyktin af appelsínum, súkkulaði og greni sé aldrei sætari en strax eftir að jafnað hefur verið um þeffærin?
Hví ættu menn annars að hringja inn jólin í skötulíki?
Leave a Reply