Íslensk myndlist á 20. öld hefur verið í stöðugri mótun frá því Þórarinn B. Þorláksson hélt sínu fyrstu einkasýningu og farið í gegnum ýmsar breytingar sem tengja má við strauma og stefnur í myndlist í Evrópu og Bandaríkjunum. Skilgreiningin á hinu „séríslenska“ getur því reynst snúin enda þarf ekki að leita lengi til að átta sig á að fyrirbæri á borð við náttúru og landslag eru langt frá því að vera einkamál íslenskra myndlistarmanna. Það hlýtur því að teljast hæpið að tengja viðfangsefnið þjóðlegum sérkennum. Hið sama gildir um þá niðurstöðu Æsu Sigurjónsdóttur að myndlist síðustu ára einkennist af bræðingi og rennsli, en það er auðvitað ekkert íslenskt við það í sjálfu sér. Allar tilraunir í þá átt að skilgreina hið almenna sem sérstakt einkenni á íslenskri myndlist enda því í blindgötu. Íslensk myndlist er fyrst og fremst myndlist eftir íslenska myndlistarmenn svo ég leyfi mér að snúa forgangsröðun Sigurðar Nordals á hvolf og vísa um leið í Magnús Pálsson.
Að sía burt útlenskuna
Á sama hátt og umræðan um hina séríslensku myndlist er þversagnarkennd, er það þversögn að tala um landslagsmálverk sem hluta af „íslenskri myndlistarhefð“. Staðreyndin er sú að landslagsmálverkið svokallaða er birtingarmynd breytinga sem urðu á viðfangsefnum evrópskra listamanna við upphaf 19. aldar. Með því að gera landslagið að „íslensku sérkenni“ og tengja það við „hefð“ er ekki aðeins verið að hefta frelsi listamanna heldur er verið að ýta þeim inn í mót þar sem þeir eiga ekkert endilega heima. Um leið er forsendum nutímalistarinnar sem hafnar hefðinni snúið á hvolf. Hvernig landslagsmálverk varð að „hefð“ í íslenskri myndlist er rannsóknarefni í sjálfu sér og vekur upp spurningar um hvort ekki sé kominn tími til að listfræðingar endurnýi eigin aðferðafræði? Sú langlífa hugmynd að sía þurfi „íslenskuna“ úr myndlistinni og þá um leið sía í burt öll erlend áhrif, til að komast að innsta kjarna, „íslenskrar myndlistar“ bindur hana fasta við frumspekilega eðlishyggju sem leiðir til skakkrar söguskoðunar og villandi túlkunar.
Listfræðin og Háskóli Íslands
Ég ætla leyfa mér að gera Sigurð Nordal að blóraböggli og varpa fram þeirri tilgátu að sú niðurstaða hans að íslensk menning kjarnist í bókmenntaarfinum, hafi orðið til þess að rannsóknir á myndlist hafa ekki þótt verðugt viðfangsefni fyrir Háskóla Íslands. Þessi vanræksla hefur leitt til þess að Íslendingar þekkja ekki eigin listasögu eins og Hörður Ágústsson benti á í erindi sem hann flutti fyrir 40 árum.[i] Myndlistin hefur verið viðfangsefni á á jaðri fræðasamfélagsins þar sem lögð hefur verið áhersla á safna- og sýningarmenningu en ekki uppbyggingu fræðastarfs, sem er nauðsynlegt til að skapa aðhald og gagnrýna umræðu.
Listasafn Íslands hefur í raun og veru afskaplega takmarkað svigrúm til að stunda rannsóknir auk þess sem það ætti sjálft að vera viðfangsefni fræðimanna. Ég er því ekki jafn bjartsýn og Anna Jóhannsdóttir sem telur að það sé hlutverk Listasafnsins Íslands að endurskoða listasöguna. Ég vil snúa mér að Háskóla Íslands sem hefur loksins viðurkennt listfræði sem akademíska fræðigrein og spyrja: Hvað ætlar Háskóli Íslands að gera? Hvernig ætlar fræðigreinin listfræði sem er alveg splunkunýtt fag í Háskólanum að bregðast við Íslensku listasögunni? Verður hún kennslubók fyrir námskeiðin Íslensk myndlist I og II eða verður fyrsta verkefni kennara að fara í gegnum ritið og taka innihaldið til gagnrýnnar umræðu í kennslunni? Hvert sem svarið er þá er ljóst að það er ekki hægt að láta hér staðar numið heldur verður að sjá til þess að skapaðar verði raunverulegar forsendur fyrir listfræðinga til að stunda rannsóknir sem stuðlað geta að eðilegri endurnýjun þekkingar í fræðigreininni. Þær forsendur hefur hingað til vantað.
Margrét Elísabet Ólafsdóttir,
sjálfstætt starfandi fræðimaður og stundakennari við Háskóla Íslands
Leave a Reply