Ritdómur: Samhengi valdsins

„Ég þekki gagnmerka bókakonu sem krossar sig og sveiar þegar hrunbækur ber á góma, segist vera komin með óþol af fórnarlambabókum og viðlíka kjánagangi og ekki annað hægt en að taka undir það,“ skrifaði Árni Matthíasson í bókapistli undir titlinum „Nóg komið, takk“ í sunnudagsblaði Morgunblaðsins 6. nóvember síðastliðinn. Að baki þessu viðhorfi virðast búa tvenns konar forsendur; annars vegar að þau skáld sem taki „hrunið og kreppuna í kjölfar þess“ til meðferðar séu að bera í bakkafullan lækinn og hins vegar sé ótímabært að taka þessa dramatísku samtímaviðburði til meðferðar í skáldskap. Árni tekur dæmi af fyrstu bókum Óskars Aðalsteins, Guðmundar G. Hagalín, Gunnars M. Magnúss og Gunnars Benediktssonar frá fyrri hluta síðustu aldar sem eigi það sameiginlegt að þar sigri efnið andann: „Það sannast á þeim bókum og þeim bókum sem menn eru nú að gefa út í upphafi nýrrar aldar að það þurfa að líða nokkur ár eða jafnvel áratugir áður en skáldskapurinn nær að sigrast á sögunni, nær að sýna okkur nýjan sannleik, að menn skreiðast upp úr skotgröfunum og fara að skrifa af viti.“ Hugsanlega eru ýmsir sammála ónefndu bókakonunni og Árna en ég er ekki í þeim hópi.

Brandesarheilkennið

Í fyrsta lagi trúi ég ekki að það sé röklegt samband milli sögulegrar fjarlægðar skálda á viðfangsefni sín og gæða eða gildis skáldverka þeirra. Skáld eru einfaldlega misritfær og misskörp í greiningu sinni á sögu og samtíma. Skáldsögur Halldórs Laxness um þau Sölku Völku, Bjart og Ólaf Kárason, svo og ýmis ljóð Steins Steinarr og Vilhjálms frá Skáholti frá fjórða og fimmta áratugnum, eru ágæt dæmi um verk þar sem tekist er á við félagslegan og pólitískan veruleika kreppuáranna með svo áhrifaríkum eða skemmtilegum hætti að þau höfða enn til okkar nútímalesenda.

Í öðru lagi verð ég alltaf tortrygginn þegar gagnrýnendur setja sig í „brandesískar“ stellingar og fara að segja skáldunum fyrir verkum, ekki síst þegar verið er að skipa þeim að halda sig frá tilteknum viðfangsefnum. Munurinn á Georg Brandes og Árna felst reyndar í því að sá fyrrnefndi er þekktastur fyrir að hvetja rithöfunda til að taka vandamál samtímans til umræðu í verkum sínum á meðan þeim síðarnefnda virðist skapi næst skrúfa fyrir hrunumræðuna í íslenskum skáldskap, að minnsta kosti um óákveðinn tíma. Sjálfur tel ég eðlilegt að skáld og aðrir rithöfundar skrifi einfaldlega um það sem þeim liggur á hjarta hverju sinni, með þeim listbrögðum sem þeim eru tömust eða telja að gagnist best efninu.

Í pistli sínum gefur Árni til kynna að í flestum skáldsögum og ljóðum sem fjölluðu um stéttaátök kreppuáranna fari „lítið fyrir skáldskap, en þess meira fyrir predikunum og í raun eru þær frekar viðfangsefni félags- og mannfræðinga en bókavina“. Að baki virðist búa lífseig hugmynd um eðlismun skáldaðra frásagna og annarra „óæðri“ skrifa. Ég tel hins vegar mikilvægt að rugla ekki saman hugmyndum um þá bókmenntagrein sem valin er til að takast á við tiltekið viðvangsefni ‒ hvort um er að ræða form ferskeytlu, sonnettu, glæpasögu, þroskasögu, ævisögu eða ritgerðar ‒ og væntingum eða kröfum um varanlegt listrænt gildi viðkomandi verks. Rithöfundur sem finnur sig knúinn til að fjalla um pólitísk og félagsleg viðfangsefni samtímans getur af ýmsum öðrum ástæðum en listrænum kosið að setja hugmyndir sínar fram sem skáldskap, svo sem til að ná til fleiri lesenda, forðast ofsóknir eða smíða dæmisögu sem hefur víðtækari skírskotun en bókstafleg lýsing tiltekinna dæma úr veruleikanum. Hin þekkta skáldsaga Orwells, 1984, er til marks um þetta síðastnefnda. Það sem hana skortir sem listaverk vinnur hún að nokkru leyti upp sem áhrifarík pólitísk allegoría.

Félagsfræði viðskiptalífsins

Tvær athyglisverðar nýútkomnar íslenskar bækur sem fjalla um hrunið og eftirstöðvar þess eru eftir þrautreynda íslenska blaðamenn, þau Jóhann Hauksson og Sigrúnu Davíðsdóttur. Bæði hafa fjallað um sömu viðfangsefni í fjölmiðum á undanförnum árum. Þau voru, ásamt Þóru Kristínu Ásgeirsdóttur, tilnefnd sem blaðamenn ársins fyrir frammistöðu sína árið 2008. Þóra hlaut verðlaunin í það skipti en Jóhann hlaut verðlaunin 2009 og sama ár var Sigrún valin fréttamaður ársins hjá Ríkisútvarpinu.

Bók Jóhanns, Þræðir valdsins: Kunningjaveldi, aðstöðubrask og hrun Íslands, er greinandi úttekt á ýmsum þeirra þátta í íslensku viðskiptalífi og stjórnmálum sem leiddu til hrunsins og eru enn að þvælast fyrir okkur. Jóhann tekur mörg lýsandi dæmi úr íslenskum veruleika, sum vel þekkt og önnur síður, en markmið hans er ekki einungis að varpa ljósi á dæmin sem slík heldur einnig og ekki síður að dýpka skilning lesenda „á hugtökum eins og valdi og auðsveipni, þöggun, gagnsæi, gjöfum, frændhygli og þýðingu vinabanda“ (s. 9). Í bókinni sameinar Jóhann með áhrifaríkum hætti þekkingu sína og reynslu sem blaðamaður og bakgrunn sem félagsfræðingur. Kjarninn í málflutningi hans kemur ágætlega fram í niðurlagi verksins þar sem segir meðal annars:

„Sýktir og skaðlegir þættir íslenskrar siðmenningar eru lúmskir og ofnir saman við spillta meðferð valds. Almenningur snýr blinda auganu að klíkuskap og forhertri sérhagsmunagæslu. Þetta skaðlega athæfi er sjálfgefinn hluti af lífsmynstri heillar þjóðar og ekki ætíð meðvitað. Styrkur siðmenningar er einmitt fólgin í að gera slíka þætti nær ósýnilega. Almenningur verður eins og fiskur í sjó sem veit ekki að hann er blautur.“ (s. 180)

Sigrún Davíðsdóttir fer þveröfuga leið í bók sinni Samhengi hlutanna því hér er á ferðinni „skáldsaga um áleitinn raunveruleika“, svo vitnað sé í undirtitil á framhlið bókarkápunnar. Í upphafi sögunnar kynnist lesandi Huldu, blaðakonu búsettri í London sem er (rétt eins og Sigrún Davíðsdóttir) þekkt fyrir gagnrýna útvarpspistla um íslensku útrásarvíkingana en lætur óvænt lífið í umferðarslysi haustið 2009. Æskuvinur hennar, sem er reyndur blaðamaður, og eftirlifandi unnusti  taka sér fyrir að hendur að halda áfram rannsóknum Huldu og púsla saman drögum að bók sem hún var með í smíðum þegar hún lést. Þegar á verkið líður verður ljóst að rannsókn þeirra snýst ekki bara um hæpna viðskiptahætti heldur einnig blóðugan glæp.

Í ágætum ritdómi um bókina, sem birtist í Víðsjá á Rás eitt 16. nóvember, segir Björn Þór Vilhjálmsson „að hrunið sé tekið svo bókstaflegum tökum í verkinu að lesanda finnist á stundum sem andrúmsloft skáldleysunnar svífi yfir vötnum“. Hugtakið listræn skáldleysa hefur í grein eftir Rúnar Helga Vignisson verið notað sem þýðing á enska hugtakinu „creative non-fiction“ en mér virðist nær lagi að kalla Samhengi hlutanna lykilsögu (fr. roman à clef). Hér er meðal annars fjallað um fjármálastofnanirnar HK banka, Eyjabanka og Sleipni, sem virðast vera lítt dulbúnar hliðstæður KB banka, Landsbanka og Glitnis. Þarna er líka rætt um fyrirtæki sem heita Hringur og Delilah og  minna að einhverju leyti á Baug og Samson. Sem spennusaga fer frásögnin fremur hægt af stað en fyrir þá sem hafa áhuga og almenna þekkingu á sviptingum í íslensku viðskiptalífi á undanförnum árum vegur á móti kitlandi forvitni um hve nærri veruleikanum höfundurinn fer í skrifum sínum.

Skrif í skáldaskjóli

Það er forvitnilegt að velta fyrir sér hvers vegna Sigrún velur sér form skáldsögunnar til tjáningar. Hugsanlega hefur hún viljað ná í einum heildstæðum texta utan um þann flókna og viðamikla veruleika sem hún hefur verið að fjalla um í fjölmörgum stuttum fréttapistlum á undanförnum árum. Sagan er að sínu leyti metnaðarfull tilraun til að setja fjöldamörg staðreyndabrot í samhengi, eins og titillinn vitnar um. Jafnframt kann Sigrún að hafa viljað ná til þess stóra lesendahóps sem nennir kannski ekki að lesa öll níu bindin í Rannsóknarskýrslu Alþingis en kann hins vegar að meta vel ofnar spennusögur. Eins og Björn Þór nefnir í dómi sínum má finna vissar samsvaranir milli Samhengis hlutanna og skáldsagna hins vinsæla sænska spennusagnahöfundar Stiegs Larsson, en meðal þess sem hann varpar forvitnilegu ljósi á í verkum sínum eru hvítflibbaglæpir og siðlaust samkrull pólitíkur og viðskiptalífs.

Í öðru lagi gefur skáldsagnaformið Sigrúnu tækifæri til að draga ákveðnar ályktanir af hruninu, segja tilteknar dæmisögur og setja fram vissar tilgátur um starfsemi íslensku bankanna sem hún getur af einni eða annarri ástæðu ekki tjáð öðruvísi. Hana kann sem blaðamaður að skorta nógu traustar sannanir til að fullyrða um einstaka hluti, svo sem um mögulegan peningaþvott í íslensku bönkunum, en telji engu að síður brýnt að sá möguleiki sé tekinn til alvarlegrar athugunar. Það má líka hugsa sér að hún velji skáldsagnaformið til að forðast möguleg málaferli. Hér má minna á að á liðnum vetri kærði Björgólfur Thor Björgólfsson Sigrúnu fyrir siðanefnd Blaðamannafélagsins vegna umfjöllunar hennar um aflandsfélög Landsbankans (sjá niðurstöðu siðanefndarinnar). Nú síðast í september birtist grein á vef Guardian eftir hana og Simon Bower undir fyrirsögninni „Icelandic tycoon still living the high life in London after the collapse of Icesave“, sem lögmenn Björgólfs Thors gerðu athugasemd við. Sem skáldsagnahöfundur getur Sigrún tekið sér margháttuð skáldaleyfi  (kannski er viðeigandi að tala um skáldaskjól í þessu sambandi?) án þess þurfa að standa skil á texta sínum frammi fyrir dómstólum. Reyndar hafa höfundar annars konar bóka einnig vissar leiðir til að koma sér í skáldaskjól; þannig má geta þess að á einum stað í Þráðum valdsins lýsir Jóhann Hauksson aðstöðubraski með forvitnilegri dæmisögu af Jóni Jónssyni, stjórnarmanni í eignarhaldsfélaginu Féþúfu, sem kaupir hlut í fjármálafyrirtækinu Fjárplógi (s. 58-59).

Síðast en ekki síst er skáldsagnaformið, ólíkt formi fræðiritgerðarinnar og fjölmiðlapistilsins, margradda; vettvangur þar sem hægt er að leiða margar og ólíkar skoðanir á tilteknu viðfangsefni fram og láta lesandanum eftir að taka endanlega afstöðu til þeirra. Ef höfundur nýtir sér ekki þetta svigrúm og lítur einungis á persónur sem búktalaradúkkur sinna eigin viðhorfa vakna upp efasemdir um val hans á skáldsagnaforminu. Hugsanlega er það þetta atriði sem öðru fremur veldur óþoli Árna Matthíassonar gagnvart nýjum hrunbókum; að minnsta kosti er unnt að túlka umræðu hans um predikunaráráttu eldri höfunda í þessu ljósi. Sjálfum þykir mér einn af mörgum kostum við verk Sigrúnar að þar stígur fjölbreyttur hópur persóna fram og þó að unnt sé, líkt og Björn Þór gerir, að líta á þær sem „málpípur ákveðinna viðhorfa um hrunið, orsakir þess og afleiðingar“ þá er þær að mínu viti nægjanlega margar, fjölbreyttar og trúverðugar til að engin þeirra verði óvéfengjanleg málpípa höfundarins og viðhorfa hans. Lesandanum er blessunarlega treyst til að vega og meta frásagnir þeirra og komast að sínum eigin niðurstöðum um samhengi valdsins.