Íslensk listasaga og Listasafn Íslands

Spurningin „Hvaða sögu er verið að segja og hvað getum við lært af sögunni?“ var einn af umræðupunktum málþings sem haldið var í Listasafni Íslands þann 19. nóvember síðastliðinn. Þegar litið er til spurningarinnar í samhengi Listasafns Íslands þá brennur á vörum flestra nú um stundir  hið „opinbera“ yfirlitsrit um íslenska listasögu frá síðari hluta 19. aldar til vorra tíma í 5 bindum, gefið út af Listasafni Íslands. Með ritun og útgáfu listasögunnar hefur verið skapaður nýr þekkingarbrunnur og nýir skilningslyklar að íslenskri menningu látnir þjóðinni í té.

Við ritun listasögunnar var haft að leiðarljósi að þar væri fyrst og fremst verið að segja sögu hugmyndanna, sem er góð og gild aðferð. Í yfirlitsritum af því tagi er fjallað um stefnur og strauma og listamenn nefndir til sögunnar eftir því sem við á – og þannig er Íslensk listasaga sem betur fer að mestu leyti. Gott dæmi um yfirlitsverk í þessum anda er hið miðlæga rit Gardner´s Art Through the Ages, sem spannar heimslistasöguna. Bókin hefur verið margendurútgefin og endurskoðuð frá því að hún kom út 1928, sjálf á ég 12. útgáfu frá 2005 sem spannar 1150 bls. auk þess sem henni fylgir geisladiskur með margmiðlunarefni. Saga listarinnar er í fyrirrúmi í þessu verki, mynddæmi eru valin af kostgæfni og yfirleitt aðeins 1-2 myndir eftir einstaka listamenn, hámark 3-4 myndir og umfjöllun á hluta úr síðu ef viðkomandi telst sérlega mikilvægur. Picasso er undantekning, hann fær  5 myndir  og samfelld umfjöllun um hann, í tilteknu listsögulegu samhengi, spannar alls tæpar 3 blaðsíður samtals á tveimur stöðum í bókinni. Í þessu riti er fyrst og fremst verið að gefa greinargott yfirlit – svo má alltaf lesa sér nánar til um einstaka listamenn eða stefnur.

Við skoðun nýju listasögunnar brá mér nokkuð þegar ég tók eftir mjög langri og ítarlegri umfjöllun um tiltölulega fáa listamenn. Ég skrifaði hjá mér lista yfir þá 10 listamenn sem mesta umfjöllun fá  þar. Kjarval og Svavar Guðnason eru samkvæmt þessum lista mikilvægustu listamenn þjóðarinnar með 45 og 43 síðna umfjöllun hvor, skjátlist mér ekki. Erró er ekki langt undan með 31 síðu. Það kemur á óvart að Einar Jónsson myndhöggvari er í fjórða sæti með 30 síðna umfjöllun. Ásgrímur Jónsson og Þórarinn B. Þorláksson eru í 5. og 6. sæti listans og síðan koma listamenn tengdir SÚM: þeir Magnús Pálsson, Jón Gunnar Árnason og Sigurður Guðmundson  allir með 18 síðna umfjöllun og Kristján Guðmundsson með 15.  Þetta eru þeir tíu listamenn sem settir eru í fyrirrúm í íslenskri listasögu og hlotið hafa lengri umfjöllun en aðrir. Jón Stefánsson, Hreinn Friðfinnsson, Ásmundur Sveinsson og Sigurjón Ólafsson fylgja fast á hæla þeirra og mikilvægasta konan, Júlíana Sveinsdóttir fær 12 síður og er hún í 15. sæti listans.

Ætti sýningin Þá og nú, sem nú stendur yfir í Listasafni Íslands, að endurspegla áherslur í nýju listasögunni, þá myndu verk eftir Kjarval, Svavar Guðnason,  Erró og Einar Jónsson líklega fara langleiðina með að fylla sal 1 (tímabilið frá lokum 19. aldar fram til SÚM), þ.e.a.s. ef Listasafnið ætti nægilega mikið af verkum þeirra. Fáir listamenn aðrir kæmust að. Hvers konar sögu myndi slík sýning spegla?

Þessi ofuráhersla í Íslenskri listasögu á einstaka listamenn, langt umfram aðra sem eiga drjúgan þátt í sögunni, er ekki aðeins óeðlileg heldur einnig óþörf. Um Kjarval og Svavar Guðnason eru til margar bækur og nýverið komu út vönduð yfirlitsrit um þá báða. Um Erró er til fjöldi góðra bóka sem veita mismunandi sjónarhorn á hans feril. Kaflinn um Einar Jónsson er mjög áhugaverður og tengist endurmati á arfleifð hans – en hefði þessi texti ekki átt að rata í nýja bók um Einar Jónsson? Þessir listamenn, ásamt Ásgrími Jónssyni, Þórarni B. Þorlákssyni og SÚM-listamönnunum, eru nú þegar kyrfilega skráðir á spjöld sögunnar: til eru vandaðar bækur um þá alla og verk þeirra eru ávallt höfð með á safnasýningum og í yfirlitsritum, þeir eru miðlæg nöfn í listkennslu, til eru jafnvel heilu söfnin um þá svo sem Kjarvalsstaðir, Erró-safnið í Listasafni Reykjavíkur, Ásgrímssafn innan Listasafns Íslands og safn Einars Jónssonar. Auk þess eigum við Ásmundarsafn og Listasafn Sigurjóns Ólafssonar og eitt safn tileinkað konu, Gerðarsafn sem helgað er Gerði Helgadóttur myndhöggvara. Greinilegt er að gera þarf bragarbót og stofna Júlíönusafn og safn Nínu Tryggvadóttur miðað við vægi þeirra í listasögunni. Við höfum annað listasafn þar sem kona kemur við sögu, það er Vatnasafnið á Stykkishólmi sem geymir verk eftir bandarísku listakonuna Roni Horn. Hennar er reyndar ekki getið í Íslenskri listasögu, nema sem sýnanda í vissum sýningarrýmum. Hið sama á við um aðra erlenda listamenn sem markað hafa spor í íslenskri listasögu – undantekning þar á er Dieter Roth enda óumdeilanlegur áhrifavaldur. Þó er umfjöllun um hann heldur rýr.

Íslensk listasaga er 1400 blaðsíðna löng sem er mikið rými: þó vantar þar ýmislegt og óeðlilegt rof verður í þeirri hlutlægu hugmyndafrásögn sem leitast er við að setja fram þegar kemur að óþarflega ítarlegri umfjöllun um útvalda listamenn – án þess að ég vilji þó kasta rýrð á gæði slíkra texta. Og vart þarf að taka fram að þessir mikilvægu listamenn eiga auðvitað að vera með í hinu sögulega yfirliti, en á forsendum listasögunnar, ekki trónandi á afmörkuðum stöllum.

Þótt ótrúlegt megi virðast, eiga konur undir högg að sækja í 4. og 5. bindi sem fjallar um samtímann þegar konur eru farnar að setja mark sitt á íslenska myndlist svo um munar. Þetta er ekki síst dapurlegt í ljósi þess að mun færri bækur hafa verið gefnar út um íslenska myndlistarmenn af kvenkyni.

Hvað getum við lært af sögunni nú þegar íslensk listasaga hefur verið skilgreind og gefin út í heildarpakka af Listasafni Íslands? Á sýningunni Þá og nú eru á textaspjaldi í sal 1 áréttuð órjúfanleg tengsl íslenskrar nútímalistasögu og Listasafns Íslands. Á sýningunni er lögð áhersla á tilurð stofnunarinnar og upphaf listasögunnar í ákveðnu þjóðfélagslegu andrúmslofti þegar myndlist telst hafa fengið mikið vægi í mótun sjálfsmyndar þjóðarinnar. Safnið er í þessum skilningi staður minninga og hér eru varðveittir hinir upprunalegu gripir, menningarverðmætin í efnisleika sínum. Safnið er líka staður frásagna: Svavar Guðnason, Erró og Einar Jónsson eiga eitt verk hver og Kjarval tvö í þeirri frásögn sem þar er sett fram og segir af íslensku samfélagi frá sjónarhóli listarinnar og af listasögunni með hliðsjón af hugmyndafræðilegum átökum, í samhengi alþjóðlegra stauma. Listasafnið bregst hér við hlutverki sínu sem samfélagsrými, sem vettvangur samræðu við samfélagið þar sem tjáningarmáttur listarinnar er í fyrirrúmi.

Starfsemi Listasafnsins þarf að beinast að öllum samfélagshópum. Listasafn Íslands er sértakur staður þar sem hver og einn getur öðlast nýjan skilning á sjálfum sér og menningunni. Íslensk listasaga ætluð almenningi og unnin innan vébanda Listasafnsins, er vettvangur af líku tagi: það er miðlægt safn þekkingar sem móta mun kennslu á ýmsum skólastigum, fræðiskrif og rannsóknir, listumfjöllun, umræðu, sýningarstarfsemi og listmarkaðinn. Það er umhugsunarefni hvers konar menningarskilningi eða sjálfsmynd ritið stuðli að, í ljósi þess að þar hallar verulega á konur, eða helming þjóðarinnar, en lítill hópur listamanna, karlmenn í yfirgnæfandi meirihluta, er settur á stall?

Listasafn Íslands stendur á vissum tímamótum og framundan er gagnrýnin úrvinnsla á Íslenskri listasögu í tengslum við safneignina og hlutverk safnsins sem rannsóknastofnunar. Nýja listasagan er nú hluti af merkingu og þeim minningum sem sífellt er verið að skapa og endurskoða í þjóðlistasafninu. Húsnæði stofnunarinnar er of lítið, hún er fáliðuð og fjársvelt en svo virðist sem nýir möguleikar séu að opnast með aðkomu Þjóðmenningarhússins við Hverfisgötu. Þar er nú í áföngum verið að setja upp sýninguna Þúsund ár sem ætlað er að ná yfir list frá miðöldum til samtímans og kallar því á samstarf Listasafns Íslands, Þjóðminjasafnsins og Árnastofnunar.

Fyrsti áfanginn, verk úr eigu Listasafnsins, var settur upp í sumar á rishæð og í stigagangi og lofar góðu, þótt hlutur kvenna mætti vera meiri á sýningunni. Sýningin í endanlegri mynd mun taka til allra sala þessa fallega og sérstæða húss. Þarna virðist kominn vísir að lausn á húsnæðisvanda safnsins, einkum hvað varðar fastar sýningar á myndlistararfinum. Húsnæðið við Fríkirkjuveginn nýtist vitaskuld áfram fyrir sýningarhald sem tengist rannsóknum á safneigninni, miðlun og fræðslu auk þess sem svigrúm gefst fyrir ýmsar sérsýningar.

Þegar litið er til framtíðar, þá er ljóst að starfsemi safnsins felst í því að hlúa að arfinum – og mikilvægt er að í merkingarstarfinu verði sagan aldrei sjálfgefin, né heldur listin, samfélagið eða sjálfur sköpunarkrafturinn.

 

Erindi þetta var flutt á málþingi, haldið í Listasafni Íslands 19. nóvember sl. en höfundur var þar einn frummælenda og þátttakenda í pallborðsumræðum.