Noam Chomsky

Fleinn í síðu valdsins: Samfélagsrýnirinn Noam Chomsky

Í af eldri vef, Fræði, Umfjöllun höf. Björn Þór VilhjálmssonLeave a Comment

Um höfundinn
Björn Þór Vilhjálmsson

Björn Þór Vilhjálmsson

Björn Þór Vilhjálmsson er lektor í almennri bókmenntafræði og kvikmyndafræði. Sérsvið hans eru skörun og samræða kvikmynda og bókmennta, tækni og menning, nýmiðlar af ýmsum toga, og íslensk kvikmyndasaga. Sjá nánar

Það var síðla kvölds á staðartíma, þann 1. maí síðastliðinn, sem forseti Bandaríkjanna, Barack Obama, tilkynnti í sérstakri sjónvarpsútsendingu að hryðjuverkaleiðtoginn Osama bin Laden hefði verið skotinn til bana af sérsveitum bandaríska hersins. Nokkrum dögum síðar birtust viðbrögð Noams Chomskys við atburðinum á pólitískum vefsíðum á borð við Znet og Guernica, en þar segir hann meðal annars:

Spyrja mætti hvernig við myndum bregðast við ef íraskir sérsveitarmenn lentu fyrir utan heimili George W. Bush, réðu hann af dögum og vörpuðu því næst líki hans í Atlantshafið. Glæpir hans eru óumdeilanlega margfalt alvarlegri en glæpir bin Ladens, og hann er ekki aðeins „grunaður“ heldur er hann óvéfengjanlega „ákvarðarinn“ (e. the decider) sem gaf skipun um að fremja hinn „endanlega alþjóðlega glæp sem er frábrugðinn öðrum stríðsglæpum að því leyti að í honum felst samanlögð illska heildarinnar“ (vitnað í Nuremberg dómstólinn), fyrir hverja sök nasistar voru hengdir; hundruðir þúsunda hafa látist, milljónir lagt á flótta, landið að miklu leyti eyðilagt […][i]

Þarna vísar Chomsky bæði til ábyrgðar Bush á Íraksstríðinu og þess að sönnur hafa aldrei verið færðar fyrir dómstólum á ábyrgð bin Ladens á hryðjuverkaárásunum á Bandaríkin þann 11. september 2001. Chomsky gerir þó meira en að benda á staðreyndir. Tilvitnunin hér að ofan er prýðilegt dæmi um stílbrögð Chomskys og hæfileika hans til að stuða lesendur með dæmum og samanburði sem ýmsum kann að þykja ögrandi og jafnvel fara út fyrir viðsættanleg mörk, vera óhugsandi.

Almennt voru viðbrögðin við fréttunum af dauða bin Ladens jákvæð og var þeim jafnvel tekið fagnandi af stjórnmálaleiðtogum í Evrópu. Angela Merkel þýskalandskanslari var þó gagnrýnd harðlega í fjölmiðlum og af þýskum stjórnmálamönnum fyrir ummæli sín af þessu tilefni, en hún sagði m.a. að „öfl friðar hefðu notið velgengni“ kvöldið sem árásin var gerð á víggirt heimili bin Ladens. Umræðan í Þýskalandi og víðar sýnir að ýmsir voru tilbúnir að gagnrýna bandarísk yfirvöld fyrir að hunsa með öllu gildi og reglur réttarríkisins og taka grunaðan mann af lífi án dóms og laga, en af frásögnum má ljóst þykja að hægt hefði verið að handsama bin Laden á lífi og í kjölfarið rétta yfir honum.

Fáir gengu þó jafn langt og Chomsky, sem með samanburðinum á milli bandarískra sérsveitarmanna í Pakistan og íraskra vígamanna í Crawford, Texas ítrekar ekki aðeins lögleysu aðgerða bandarískra stjórnvalda í þessu tiltekna tilviki heldur – og þetta er skrefið sem mörgum kann að þykja óþægilegt – krefst þess að við skoðum eigin samfélagslegu gildi með gagnrýnu hugarfari. Chomsky fer fram á að við reynum að greina það sem gerir okkur oft og tíðum ókleift að beita samskonar gildismati á gjörðir þjóðkjörinna leiðtoga í vestrænum lýðræðisríkjum, leiðtoga eins og Bush sem gerast sekir um þann alvarlegasta glæp sem til er samkvæmt alþjóðlegum sáttmálum og lögum, en það er að hefja stríðsátök án lögformlegar og knýjandi ástæðu, og við reiðum fram án umhugsunar til að fella dóma yfir persónum og leikendum í fjarlægum menningarheimum.

Tvískinnungur og hræsni koma hér vissulega við sögu, og sumt má skýra með tilvísun til hagsmuna, en í skrifum sínum í gegnum tíðina hefur Chomsky kafað dýpra í samfélagsgerðina og beint sjónum að fjölmiðlum og þeirri menningarlegu mótun sem á sér stað í samfélaginu og býr til ramma fyrir leyfilegar og viðsættanlegar skoðanir; þeim valdastofnunum og hugmyndafræði sem móta þann hugtaka- og gildisheim sem er ásættanlegur í „virðulegri“ og „ábyrgri“ orðræðu. Það að halda því fram að George W. Bush hafi framið glæpi er varða við Alþjóðadómstólinn og leitt hefðu til dauðarefsingar við Nuremberg réttarhöldin, er dæmi um málaflutning sem mölbrýtur viðsættanlegan ramma umræðunnar, og dæmir mælandann sjálfkrafa til útskúfunar.[ii]

Í bók sinni um Noam Chomsky frá 2005, The Chomsky Effect, lýsir Robert F. Barsky skrifum Chomskys og þeim niðurstöðum sem hann kemst að sem „of róttækum til að þau geti í raun „heyrst“ innan meginstraumsins“, og vísar þar næst í áhrifamikinn bandarískan fréttamann sem segir að viðhorf Chomskys virki á sig eins og þau séu frá fjarlægri plánetu.[iii] Milan Rai, annar rithöfundur sem skrifað hefur bók um Chomsky, fjallar um þá sérkennilegu staðreynd að ekki er nóg með að Chomsky hafi í raun verið gerður útlægur úr bandarískum meginstraumsfjölmiðlum (en samkvæmt greiningarmódeli Chomskys og hagfræðingsins Edwards S. Hermans á virkni fjölmiðla er í raun ekki við öðru að búast) en að honum hefur einnig verið vísað á dyr í helstu málgögnum vinstri manna í Bandaríkjunum (NY Review of Books, The Nation, The Progressive, Harpers, o.s.frv.). Rai vitnar í breskan blaðamann sem einmitt lýsir furðu sinni yfir þessari stöðu: „Frá lokum Víetnam-stríðsins hafa frjálslyndir bandarískir fjölmiðlar, allir sem einn, séð til þess að einum skarpasta og áhugaverðasta vinstri ummælanda þjóðarinnar er meinað um breiðan lesendahóp.“[iv] Þetta er ekki síst sérkennilegt ef litið er til þess að Chomsky er mest ívitnaði núlifandi fræðimaður heims, og áttundi mest ívitnaði fræðimaður sögunnar. Þá telst Chomsky einn mikilvægasti málvísindamaður samtímans og í 55 ár hefur hann kennt við hinn virta háskóla MIT. Í alþjóðlegri könnun sem þjóðmálaritin Prospect og Foreign Policy gerðu árið 2005 var Noam Chomsky með yfirburðum valinn áhrifamesti hugsuður samtímans. Eins og Chomsky bendir sjálfur á er það einkum í Bandaríkjunum sem aðgangur hans að fjölmiðlum er takmörkunum háður, annars staðar í heiminum er hann eftirsóttur álitsgjafi. Ein kaldhæðnislegasta birtingarmynd þessa er sú staðreynd að bandaríska stórblaðið New York Times, sem alla jafna birtir ekki stafkrók eftir Chomsky, kaupir pistla eftir hann til að dreifa á alþjóðavísu.[v]

Í grein frá árinu 1985 sem nefnist „The Chorus and Cassandra“ gerir rithöfundurinn og pólitíski ummælandinn Christopher Hitchens tilraun til að grafast fyrir um orsakir sérkennilegrar stöðu Chomskys í bandarísku menningarlandslagi.  Hann gefur sér það sem rannsóknarspurningu að grennslast fyrir um það hvers vegna stærðarinnar bók eftir virtan fræðimann um eitt eldfimasta deilumál okkar tíma, samband Ísraels og Palestínumanna, og stuðning Bandaríkjanna við Ísrael, hafi einungis fengið umfjöllun í tveimur bandarískum dagblöðum, á sama tíma og fjallað var um hana í öllum helstu fjölmiðlum Kanada og Evrópu. Hér er um að ræða bók Chomskys frá 1983, Fateful Triangle: The United States, Israel, and the Palestinians, en eins og áður segir var fjallað um hana í tveimur dagblöðum, Boston Globe (en Chomsky er frægur heimamaður í Boston) og The Los Angeles Herald-Examiner (Chomsky átti vin á menningardeildinni sem hafði betur í deilum við ritstjórann). Niðurstaða Hitchens er margþætt en að hluta til kemst hann að því að skjótasta leiðin til að dæma sig úr leik í stjórnmálaumræðu í Bandaríkjunum sé að gagnrýna Ísrael, en það hefur Chomsky, sem er gyðingur og fluttist um skeið til Ísrael á sjötta áratugnum, gert af einurð áratugum saman.[x] Að öðru leyti eru niðurstöður Hitchens samhljóða athugasemdum Barskys og Rai, að óvægin gagnrýni Chomskys á utanríkisstefnu Bandaríkjanna sé svo róttæk, en jafnframt svo vel grundvölluð, að stofnunarvaldið (en til þess telur Chomsky stóran hluta menntamanna, sem að hans mati „þjóna flestir með einum eða öðrum hætti valdi“)[xi] leiti á náðir þöggunar og ófrægingar, frekar en málefnalegrar samræðu. Chomsky hefur að þessu leyti ávallt verið afskaplega óþægilegur fræðimaður og pólitískur ummælandi, fleinn í síðu valds og þyrnir í augum málsvara kerfisins.

Því fer þó fjarri að Chomsky sé einangraður. Eins og áður segir er hann eftirsóttur ummælandi um atburði líðandi stundar um víða veröld, um hann eru gerðar kvikmyndir og á nýju árþúsundi hafa bækur hans hlotið víðtækari umfjöllun í meginstraumnum en nokkru sinni fyrr. Hann er óþreytandi fyrirlesari og kemur fram víðsvegar um Bandaríkin fyrir fullu húsi, bókaður mörg ár fram í tímann. En þrátt fyrir að njóta mikillar hylli síðustu ár hefur Chomsky hvergi hvikað í gagnrýni sinni. Niðurstaðan er kannski sú, eins og Barsky bendir réttilega á, að líf og starf Chomskys er mörgum mikilvægur innblástur og sýnidæmi um það sem einstaklingar sem njóta forréttinda í vestrænu nútímasamfélagi og eru jafnvel í ákveðinni valdastöðu í stofnanalegum skilningi  (eru t.d. prófessorar í háskólum) geta gert og áorkað í nafni réttlætis og mannréttinda.[xii]

Noam Chomsky verður öndvegisfyrirlesari Hugvísindasviðs í tilefni af aldarafmæli Háskóla Íslands.



[i] Noam Chomsky, „My Reaction to Osama bin Laden’s Death“, Guernica, 6. maí 2011. http://www.guernicamag.com/blog/2652/noam_chomsky_my_reaction_to_os/.

[ii] Sjá t.d. Christophers Hitchens, „Noam’s Follies“, Slate, 9. maí 2011. En eins og frægt er urðu vinaslit milli Chomsky og Hitchens eftir hryðjuverkaárásirnar á Bandaríkin ellefta september 2001. http://www.slate.com/id/2293541/.

[iii] Robert F. Barsky, The Chomsky Effect. A Radical Works Beyond the Ivor Tower, Cambridge, Massachusetts og London: The MIT Press, bls. 49.

[iv] Milan Rai, Chomsky’s Politics, London og New York: Verso, 1995, bls. 3.

[v] Sjá Noam Chomsky, Interventions, San Francisco: City Lights Publications, 2007, og

[vi] Sjá einnig Rai, Chomsky’s Politics, bls. 208.

[vii] Rai, Chomsky’s Politics, bls. 157.

[viii] Barsky, The Chomsky Effect, bls. 11.

Leave a Comment