Benni Hemm Hemm

Er íslensk tónlist heimóttarleg?

Í af eldri vef, Rýni, Tónlist, Umfjöllun höf. Hugrás3 Comments

Benni Hemm Hemm

Íslenskt tónlist í grósku: hljómsveit Benna Hemm Hemm

Á nýafstaðinni ráðstefnu um menningarhagfræði voru tveir helstu fyrirlesararnir, Ágúst Einarsson og David Throsby, sammála um að íslensk tónlist væri eitt af því besta sem við Íslendingar hefðum fram að færa og því ættum við að leggja rækt við það svið menningarinnar. Tónlistaratriðin sem boðið var upp á milli erinda samræmdust ekki þessum boðskap. Flutningurinn var tónlistarmönnunum til sóma en lagavalið vanhugsað. Fyrst voru flutt tvö íslensk lög, Draumalandið eftir Sigfús Einarsson sem út kom 1903, og Dagný eftir Sigfús Halldórsson frá árinu 1939. Þetta eru að vísu áheyrileg lög sem allir Íslendingar þekkja og þau voru vitaskuld aðgengileg fyrir þá erlendu gesti sem sátu ráðstefnuna. En það er ekki hægt að segja að þau endurspegli þá grósku sem sögð er einkenna íslenskt tónlistarlíf. Þetta var því „öruggur“ valkostur fyrir skipuleggjendurna. Alltof algengt er að tónlist sé einungis ætlað að skemmta og veita hvíld frá mikilvægum málefnum. Er ekki kominn tími til að fólk takist á við tónlistina og leyfi henni að verða raunverulegt afl í samfélaginu?

Ekki varð lagavalið rismeira í seinni hluta dagskrárinnar. Þá fengu gestir að heyra Somewhere over the rainbow og aríu úr La Bohème eftir Puccini. Í kjölfarið velti ég því fyrir mér hvort sú gamalgróna hugsun væri enn viðloðandi að við Íslendingar ættum ekki almennilega tónlist og að íslensk tónlist væri ennþá álitin heimóttarleg. Fyrir hundrað árum áttum við varla menntuð tónskáld og var Sigfús Einarsson fyrsti Íslendingurinn sem varð atvinnutónlistarmaður. Síðan þá hefur tónlistarlíf í landinu tekið stakkaskiptum. En hvers vegna þurfum við þá að leita í smiðju „evrópsku meistaranna“ eins og Puccini þegar við viljum heyra fallega og áhugaverða tónlist?

Getur verið að lagavalið hjá skipuleggjendum ráðstefnunnar beri vott um minnimáttarkennd? Kannski er okkur í mun að sanna það fyrir okkur sjálfum ekki síður en öðrum að við séum heimsborgarar til jafns við aðra Evrópubúa. Það er viss upphafning í því að hægt sé að sýna erlendum gestum að við Íslendingar eigum tónlistarfólk sem þekkir og getur flutt óperuaríur Puccini með glæsibrag. En var þetta sá boðskapur sem þurfti að koma á framfæri við þetta tilefni? Voru ekki aðrir þættir sem var mikilvægara að draga fram? Hefði ekki verið nær að flytja nýleg íslensk verk sem væru órækur vitnisburður um íslenskt tónlistarlíf á okkar dögum.

Ráðstefnan var haldin af Háskólanum á Bifröst, í Salnum í Kópavogi, undir yfirskriftinni „Culture and Business“. Með henni átti að heiðra Ágúst Einarsson sem lét af störfum sem rektor skólans s.l. sumar. Kannski var tónlistin valin með það í huga að höfða sérstaklega til heiðursgestsins. Hafa ber í huga að þetta var opinber ráðstefna sem fjallaði um menningarstefnu en ekki eitthvert einkasamkvæmi úti í bæ. Því hefðu skipuleggjendur átt að velta því fyrir sér hvaða tónlist hæfði best tilefninu.

Getur verið að í lok ráðstefnunnar hafi gestir setið uppi með þá tilfinningu að íslenskir tónlistarmenn hafi engu áorkað síðustu hundrað árin, sem sé þess virði að hlýða á, fyrst þörf var á að leita í draumaheim Hollywood og Parísar á nítjándu öld? Í kjölfarið velti ég því fyrir mér hvort þeir, sem móta menningarstefnu hér á landi, hafi nægilega þekkingu og yfirleitt áhuga á menningu líðandi stundar. Eftir sat ég með kjánahroll yfir gamaldags og íhaldssömum viðhorfum til tónlistar.

Þorbjörg Daphne Hall,
Fagstjóri tónlistarfræða við Listháskóla Íslands

Comments

  1. Takk fyrir þetta Þorbjörg og frábært að fá umræðu tónlist í einhverju samhengi. Ég veit hinsvegar ekki hvort þeir sem „móta menningarstefnu hér á landi“ mættu nægilega vel á þessa ráðstefnu eða hvort þeir hafi „næga þekkingu og áhuga á menningu líðandi stundar“ til þess að halda áfram að móta þá stefnu. (Áhugasamir ættu að smella á linkinn í greininni og horfa á upptökur af erindum.) Mér er málið auðvitað skylt þar sem ég er einn af „skipuleggjendum ráðstefnunnar“ (ég er ekkert sár yfir að vera ekki meðlimur í klúbbnum „helstu fyrirlesararnir“ : -) og get upplýst það að flytjandi tónlistarinnar réð tónlistarvalinu með því að stinga uppá því sem hún vildi syngja og var það samþykkt um hæl. Tónlistin var þessvegna alls ekki valin til þess að undirstrika boðskap úr erindum, enda held ég að það hefði verið eitthvað kúður. Að mínu mati var þetta bæði góður flutningur og ágætlega valin tónlist, hefðbundið og hátíðleg – dálítið „draumlands-afmælis“ enda tilefnið hátíðlegt, sem þýðir þó ekki að íslensk eða önnur tónlist sé „bara til þess að…“ þetta eða hitt. „Íslensk tónlist“ er ekki bara það að elta eitthvað sem er í tísku að kalla „grósku“ eða Benna Hemm Hemm eins og myndavalið hér að ofan virðist gefa til kynna, heldur líka það að íslenskir tónlistarmenn velja þá tónlist sem þeir vilja flytja frá þeim tímum og löndum sem þeir vilja. Þarna er söngkonan í svipaðri stöðu og þeir sem tala, þ.e. henni er boðið að koma (af Menningarráði Vesturlands sem vildi heiðra samkomuna með tónlistaratriði frá Vesturlandi) og sönkonan má velja hvað hún syngur með þeim undiliggjandi sameiginlega skilningi að hún velji það sem hún geri best og hæfi tilefni eins og þessu. Ég held ekki að það beri neinn sérstakan „vott um minnimáttarkennd“ en söngkonan velur þá eitthvað sem hana langar til að syngja og þekkir – og enginn að reyna að „sýna erlendum gestum“ eitt eða neitt annað en vinsamlegheit – og þó vissulega sé tónlistavalið ekki „ný íslensk tónlist“ þá eru erindi á ráðstefnum það ekki alltaf heldur.
    Ég er þó í grunninn sammála forsendum gagnrýninnar, við skoðum tónlist of sjaldan í því samhengi sem hún birtist, en á sama tíma má þó velta fyrir sér hvort íslensk tónlist sé það gagnrýna afl sem hún gæti verið? Og í ljósi ábyrgðarstöðu greinarhöfundar, hvert hlutverk LHÍ gæti verið til þess virkja þann kraft þannig að hún verði „raunverulegt afl í samfélaginu“?

  2. Langar rétt að benda á að í Tónlistarsafni Íslands er nú sýning um Sveinbjörn Sveinbjörnsson tónskáld, „fyrsta Íslendinginn sem varð atvinnutónlistarmaður“. Verið velkomin.

    Bjarki Sveinbjörnsson
    forstöðumaður

  3. Ég var ekki á ráðstefnunni en ég les grein Þorbjargar kannski dáldið eins og ég vil lesa hana, en það er, gagnrýni á ekki bara þennan viðburð heldur „tungumál“ viðburða af þessu tagi. Söngkonan með lagavalið velur það sem henni finnst passa við svona viðburð, og sú hugmynd er ekki bara hennar heldur kannski samfélagsins og táknræn fyrir þann stað sem menningin er á. Mér finnst ég hafa heyrt Draumalandið á 100 svona viðburðum, án þess að ágæti lagsins sé umræðuefni í sjálfu sér.

    Ég les þetta sem almenna gagnrýni á penpíuskap efnisvals almennt á Íslandi. Ég sé þetta almennt sem gagnrýni á bæði svona ráðstefnur með „laufléttum tónlistaratriðum“ inn á milli, en það teygjist að sumu leyti yfir á tónleikaprógrömm sem og jafnvel fjölmiðla.

    Það er sjálfsagt að leyfa flytjendum að velja efnisskrá, en spurningin er hvað menningin var búinn að ákveða fyrir flytjandann.

    Ég vil fagna grein Þorbjargar því mér finnst vera svo mikill ótti við allt sem gæti talist bitastætt eða fengið einhver viðbrögð. Það er siður að vera ekki að móðga fólk með einhverju sem felur í sér einhverjar upplýsingar, eða afstöðu, þ.e. einhverju sem viðkomandi bíst ekki endilega við og kemur á óvart. Það er ótti við „erfiða“ eða „skrýtna“ tónlist.

    Gott dæmi um þessa menningarlegu hegðun er umfjöllun um tónlist í sjónvarpi, t.d. þegar Atli Heimir varð sjötugur. Það voru spilaðar kannski 3 sekúndur úr verki eftir hann og svo var sagt „ja, þetta er nú dáldið skrýtið.“ Sjónvarpsþáttarstjórnenndur jusu úr skálum meðalmennsku sinnar yfir virðulega sjónvarpsáhorfendur.

    Þegar verið var að frumsýna mynd Ara Alexanders um Magnús Blöndal Jóhannsson þá flutti Ari litla tölu um að hann hefði leitað að sjónvarpsefni eða einhverjum viðtölum við Magnús Blöndal en fann ekki neitt. Viðstaddir voru engan veginn þetta týpíska plink-plonk tónlistar „krád“ heldur alls kyns listamenn, og á leiðinni út voru allir steinhissa á því að það væri ekki til meira efni um hann og það var aðal umræðan. Það kom mér ekkert á óvart.

    Þegar ég horfi á opnunardagsrká Hörpunnar til dæmis, sé ég bara: „Þægindaveisla.“ Þetta er allt saman mjög dæmigert fyrir hið óttaslegna íslenska tónlistarlíf.

    Ég vil bara þakka Þorbjörgu fyrir þetta innlegg og vona að þetta verði til þess að opna hraunkviku af umræðu um íslenska tónlistarmenningu.

Leave a Comment