Kirsuberjagarðurinn eftir Anton Tsjekhov

Um höfundinn

Ingibjörg Þórisdóttir

Ingibjörg Þórisdóttir er doktorsnemi í þýðingafræðum og starfar á alþjóðasviði Árnastofnunar. Hún hefur einnig sinnt stundakennslu í Deild erlendra tungumála og í Sagnfræði- og heimspekideild við Hugvísindasvið Háskóla Íslands. Ingibjörg er með meistarapróf í Mennta- og menningarstjórnun og bakkalárpróf í leiklist.

Kirsuberjagarðurinn er eitt af vinsælustu og þekktustu leikritum Antons Tsjekhovs. Það var frumsýnt í Moskvu árið 1904, rúmum áratug fyrir rússnesku byltinguna. Leikstjóri þessarar fyrstu uppfærslu , sá frægi Stanislavskí, misskildi leikskáldið og setti verkið upp sneytt allri kómík í óþökk skáldsins. Leikrit Tsjekhovs eru grátbrosleg, miklu fremur en tragísk og er Kirsuberjagarðurinn þar engin undantekning. Sigurður Pálsson skáld kemur inn á þetta í Minnisbók sinni. Þar segir hann m.a.: ,,Sýning Brooks á Kirsuberjagarði Tsjékhovs með Michel Piccoli og fleiri snilldarleikurum var kennslustund í þversögninni tragic-kómík. Á þeirri sýningu byggðist smám saman upp innra með manni ofurmögnuð tilfinning þar sem var alveg ómögulegt að velja hvor útrásin hentaði betur, að kasta sér í gólfið og öskra úr hlátri eða gráta úr sér augun. Vegasaltið hélst í jafnvægi þannig að maður gerði hvorugt en hafði ákafa löngun til hvort tveggja.”

Breytingar eru í vændum. Ranevskaya, rússnesk hefðarkona snýr aftur heim til ættaróðals síns eftir fimm ára dvöl í París rétt áður en óðalið er selt á uppboði.  Vinur fjölskyldunnar, Lopakhin, reynir hvað hann getur að afstýra sölu á eigninni og bendir á lausn sem fjölskyldan vill ekki sjá. Ranevskaya virðist ekki gera sér grein fyrir fjárhagsstöðu sinni, snýr blinda auganu við þessu ástandi og sóar þeim litla auð sem eftir er í vitleysu. Kannski er smávegis íslenskur bragur á þessu; sú gamalkunna hugsun ,,að þetta reddist”. Aðalsöguhetjan neitar að horfast í augu við staðreyndir. Á sínum tíma var þessi afneitun persónanna ádeila á þá sem neituðu að sjá hið “nýja Rússland” sem var að fæðast. Vissulega koma þjóðfélagsbreytingar við sögu í verkinu, nýr tími breytir högum fólksins. Þetta skiptir máli, enda gerast leikrit Tjekhovs í skýrum félagslegum veruleika. Í Kirsuberjagarðinum er hið félagslega vandamál sjálft ekki umfjöllunarefnið, heldur viðbrögð fólksins og hin mannlegu samskipti. Verkið fjallar, svo sem önnur leikrit Tjekhovs, öðru fremur um sálarlíf fólks, um gleði þess og sorgir, um faldar ástríður, vonbrigði og ástir. Þetta efni er sígilt og snertir því strengi í brjósti okkar enn í dag.

Eins og áður sagði er Tjekhov ekki tragískur höfundur, þó virðast alltaf koma upp efasemdir um hvort hann sé það eða ekki. Í uppfærslu Borgarleikhússins er þó tekin skýr afstaða. Hér er leikið á kómíkina í verkinu. Glensið er ráðandi og leikur mikill.

Með hlutverk Ranevskayu fer Sigrún Edda Björnsdóttir. Hún hefur sýnt það á síðustu árum að hún er stórleikkona. Í hlutverkum eins og Blanche í Sporvagninum Girnd og aðalpersónan í Milljarðamærin snýr aftur, svo dæmi séu tekin, hefur hún blómstrað. Hér er enn eitt hlutverkið sem er fjöður í hennar hatt. Bróðir Raneskayu, Leonid, er í höndum Þrastar Leós Gunnarssonar. Leonid er allur af vilja gerður til að bjarga óðalinu en vantar allan drifkraft. Þröstur leikur þennan spjátrung af næmni og alúð og leyfir sprellinu ekki að yfirtaka hlutverkið þótt fyndið sé.

Tvær dætur Ranevskayu eru ólíkar. Önnur  þeirra, Varya, sem leikin er af Ilmi Kristjánsdóttur er ábyrgðarfull og laus við tilgerð. Hún er skynsemisröddin á heimilinu og verður fyrir vikið sú sem dregur úr fjörinu. Hin dóttirin Anya er leikin af Birgittu Birgisdóttur. Sú er yngri og áhrifagjarnari enda spennandi tímar framundan. Báðar fara þær vel með hlutverkin.

Rúnar Freyr Gíslason leikur heimilisvininn Lúbakhov sem áður var sonur þræls en er nú orðinn auðmaður. Lúbakhov reynir hvað hann getur að forða fjölskyldunni frá ógæfu en án árangurs. Rúnar á mjög góðan leik og túlkar hlutverk sitt af næmi.

Valur Freyr Einarsson og Elma Lísa Gunnarsdóttir voru frábær í hlutverkum sínum sem hinn óheppni skrifstofumaður og hin tilfinninganæma þjónustustúlka hússins. Hallgrímur Ólafsson, Theodór Júlíusson, Guðjón Davíð Karlsson og Alexía Björg Jóhannesdóttir voru bráðskemmtileg í sínum hlutverkum. Síðast en ekki síst var Pétur Einarsson í hlutverki gamla þjónsins Firs. Firs er gamaldags í hugsun og skilur ekkert í þeim breytingum sem orðið hafa á þjóðfélaginu. Firs á samúð áhorfenda óskipta og ekki brást Pétri bogalistin í hlutverkinu.

Til að kóróna leikarahópinn eru þrír hljóðfæraleikarar á sviðinu. Tsjekhov er leikskáld sem á að hlusta á. Í mörgum verkum hans, og ekki síst í Kirsuberjagarðinum, er mikið um umhverfishljóð, skógarhögg, tónlist, brak og bresti. Hljóðmynd og tónlistin var að vísu með ágætum. Frábærir hljóðfæraleikarar voru þarna á ferð en sú ákvörðun leikstjórans, Hilmis Snæs Guðnasonar, að láta þá elta hvern og einn karakter í sumum atriðum held ég að hafi ekki tekist sem skyldi. Það var eiginlega frekar truflun af því en ekki.

Leikstjórn Hilmis er þó góð. Hann hefur mótað ákveðna sýn á verkið og er trúr þeirri ákvörðun sinni að leggja áherslu á kómíkina. Kannski hefði  mátt draga ögn úr sprelli á sumum stöðum, t.d. þegar persóna kennslukonunnar á í hlut, en það er matsatriði og ákvörðun leikstjórans.

Kirsuberjagarður Tjekhovs er síungt meistaraverk og það er ævinlega mikil áskorun og ævintýri að setja það á svið. Sýning Borgarleikhússins á verkinu hefur heppnast með ágætum.