Skáldskaparfræði, speglar og miðaldir

Fyrr á öldum, ekkert síður en á okkar póst-módernísku tímum, léku skáld og listamenn sér að því að skapa margbrotin og á köflum sjálfhverf listaverk: Þeir máluðu myndir inni í myndum, skrifuðu sögusagnir, sköpuðu frásagnarspegla.

Flestir kaflar La Poétique de la prose eru útlegging á þessari stefnuskrá. Í einum kaflanum, „Leitin að frásögninni“, kvartar Todorov til dæmis yfir því hve fræðimenn hafi haft lítinn áhuga á miðaldabókmenntum sem bókmenntum; þeir hafi þess í stað lagt megináherslu á að draga af verkunum einhverjar ályktanir um samfélag miðaldamanna eða höfundana sem skrifuðu þau. Á því séu þó markverðar undantekningar, þar á meðal bók Alberts Pauphilet Etudes sur la Queste del Saint Graal (1921) sem fjallar um franska miðaldatextann La queste del Saint Graal. Kveðst Todorov vilja taka upp þráðinn frá Pauphilet. Vitnar hann til þeirrar athugasemdar Pauphilets að í La queste del Saint Graal, sem rekur sögur af riddurunum við hringborð Arthúrs konungs og leit þeirra að hinum helga gral, sé ekki nóg með að sagt sé frá tilteknum atburðum heldur séu atburðirnir túlkaðir jafnóðum með svipuðum hætti og guðfræðingar hafi túlkað þá atburði sem sagt er frá í Biblíunni. Þannig sé algengt að riddararnir rekist á vitringa sem fræði þá um að ævintýrin sem þeir hafi gengið í gegnum vísi til atvika úr lífi Krists og arftaka hans eða jafnvel til annarra atburða í gralsögninni. Gawain dreymir til dæmis nautahjörð sem hyggst leita sér að betri bithaga og fær skömmu síðar að heyra að draumurinn fjalli í raun um leit þeirra riddaranna að hinum heilaga gral. Todorov talar í þessu sambandi um að frásögnin sé samsett úr texta og texta um þann sama texta (e. meta-text), sem fléttist þó saman: „Annar helmingur textans snýst um ævintýri, hinn helmingurinn um textann sem lýsir þeim“ (s. 123). Það má umorða þessa hugsun svo að í La queste del Saint Graal séu annars vegar frásagnir og hins vegar umræða milli persóna sem endurspegli eða túlki þessarar frásagnir. Eftir að hafa rætt ýmis dæmi af þessu tagi úr gralsögnunum kemst Todorov að þeirri niðurstöðu að sjálf leitin að gralnum sé í raun leit að túlkunarlykli. „Að finna gralinn er að læra að ráða hið guðlega tungumál, sem merkir […] að ná tökum á frumforsendum kerfisins“ (s. 129). Hann bætir því við að leitin að gralnum sé jafnframt leit að sögu sem er fær um að tjá það ósegjanlega: „Þar með virðist frásögnin vera höfuðminni Sögunnar um gralinn (eins og allra frásagna, en þó alltaf með ólíkum hætti)“ (s. 141).

Erlenda hugtakið metatext og hið hliðstæða hugtak metafiction, sem nær yfir skáldskap sem fjallar um skáldskap, hafa verið þýdd með ýmsum hætti á umliðnum árum. Einhverja snjöllustu þýðinguna er að finna í grein eftir Helgu Kress frá 1991 um slúður sem uppsprettu frásagnar í Íslendingasögunum en þar segir meðal annars: „Íslendingasögur eru að mjög miklu leyti paródískar, þær eru tal um tal, sögusagnir“ (s. 156). Hér er á ferðinni nákvæm og tiltölulega gegnsæ þýðing á hugtakinu sem Todorov notar. Eins og alkunna er hefur Helga verið einn helsti brautryðjandi femínískra bókmenntafræða og kvennabókmenntasögu hér á landi, en það er ástæða til að vekja athygli á að rannsóknir hennar hafa jafnframt verið mikilvægt framlag til sögu íslenskra sögusagna. Í viðamikilli umfjöllun sinni um eddukvæði og Íslendingasögur vekur Helga gjarnan athygli á því hvernig þessir textar fjalla um (eða endurspegla) tungumálið og áhrifamátt þess og þá ekki síst hvernig orðræða og skáldskapur kvenna mótar hegðun og skáldskap karlanna. Grein sína um slúðrið byrjar Helga á því að vitna í 29. erindi Hávamála þar sem rætt er um æskilega meðferð tungumálsins: „Ærna mælir, / sá er æva þegir, / staðlausa stafi.“ Í framhaldi bendir hún á að víða í fornbókmenntunum komi fram ótti við stjórnlaust tal, ekki síst slúður kvenna, en um leið knýi slíkt tal atburðarásina gjarnan áfram. Meðal dæma sem Helga tilfærir er lýsing Njáls sögu á samræðum um skeggleysi Njáls sem fram fara í dyngju Hallgerðar Höskuldsdóttur á Hlíðarenda. Fær húsmóðirin Sigmund Lambason til að kveða vísur um karl hinn skegglausa og taðskegglingana syni hans. Gunnar, eiginmaður Hallgerðar, liggur á hleri og stígur hann brátt fram til að reyna að ná tökum á þessu tali. „En ef nokkur maður hermir þessi orð þá skal sá í brautu verða og hafa þó reiði mína,“ segir hann og bætir sögumaður við að viðstöddum hafi staðið svo mikil ógn af húsbóndanum „að engi þorði þessi orð að herma“. Helga túlkar senuna svo að Gunnar sé „fulltrúi karlveldis og bókmenntastofnunar“ sem hafi „heppnast í þvílíkum mæli í niðurþöggun sinni og ritskoðun að vísur Sigmundar eru ekki gefnar upp í sögunni. Eru þær og aðeins til í „apókrýfri“ gerð hennar og prentaðar aftanmáls í útgáfu Íslenskra fornrita, ásamt gróteskum vísum Unnar Marðardóttur um samfarir þeirra Hrúts“ (s. 141). Það fer samt svo að dylgjur Hallgerðar um karlmennsku Njáls spyrjast út og draga langan og blóði drifinn dilk á eftir sér í sögunni. Í þessu og fleiri dæmum sem Helga tilfærir má sjá hvernig einstakir viðburðir innan Íslendingasagnanna verða fljótt hluti af margbrotinni munnlegri hefð þar sem tekist er á um ólíkar túlkanir á veruleikanum. Hér má einnig minnast á grein Helgu um Fóstbræðra sögu, „Bróklindi Falgeirs“ sem birtist árið 1987, en þar sýnir hún með sannfærandi hætti fram á að frásögnin einkennist af grótesku raunsæi sem sýnir ekki bara hetjuna og hetjuhugsjónina í spéspegli heldur skopstæli í raun Íslendingasögurnar sem bókmenntagrein. Enda þótt þessar rannsóknir Helgu megi fella undir skáldskaparfræði, þá hafa þær sannarlega varpað nýju ljósi á íslenskt miðaldasamfélag og einnig (og oft ekki síður) á samtíma okkar.

Annar fræðimaður sem hefur verið vakandi fyrir Íslendingasögunum sem sögusögnum er Laurence de Looze. Í þremur greinum sem birtust á árunum 1986 til 1991 um svonefndar skáldasögur ræðir hann meðal annars um hvernig dróttkvæði og óbundið mál fléttistsaman í textunum og endurspegli hvort annað. Eðli sínu samkvæmt séu ævisögur skálda á borð við Egil Skallagrímsson, Gretti Ásmundarson og Gunnlaug ormstungu í og með lýsingar á tilurð einstakra kvæða og vísna eftir þá en um leið geymir skáldskapurinn veigamiklar heimildir um viðkomandi skáld. Í grein sinni um Egils sögu vekur De Looze athygli á því hvernig sumar vísur í sögunni séu í hæsta máta sjálfhverfar. Hann tekur meðal annars dæmi af tveimur vísum Egils sem skáldið flytur þriggja ára gamalt í veislu hjá Yngvari móðurafa sínum á Álftanesi. Í fyrri vísunni hreykir Egill sér af skáldagáfunni og krefur Yngvar skáldalauna, í þeirri síðari þakkar hann afa sínum fyrir að hafa gefið sér þrjá kuðunga og andaregg fyrir skáldskapinn. Fyrri vísan er svohljóðandi:[/x_text]