Dansi, dansi dúkkan mín

[container]

 Þegar Þorvaldur Helmer spyr Nóru konu sína hvernig hún geti svikið sínar helgustu skyldur við eiginmann og börn, segist hún hafa aðrar skyldur sem séu jafn helgar, skyldurnar við sjálfa sig. Þetta er hebreska í augum Helmers og því fer sem fer í hinu dramatíska lokaatriði Dúkkuheimilis (Et dukkehjem, 1879) Henriks Ibsen.

Dúkkuleikur í dúkkuhúsi

Dúkkuheimili Henriks Ibsen var frumsýnt  föstudaginn 30. desember í Borgarleikhúsinu í leikstjórn Hörpu Arnardóttur og nýrri þýðingu Hrafnhildar Hagalín sem líka var dramatúrg sýningarinnar.  Leikritið er fært til nútímans og staðfærslan heppnast mjög vel. Í raun er það makalaust og ekki alfarið þægilegt hve lítið kyngervin sem við horfum á í þessu 135 ára gamla leikriti hafa breyst; ennþá leika (of) margir karlar húsbóndann á heimilinu, þann sem allt getur og allt veit, og konan leikur bjargarlausa og viljalausa dúkku sem hann getur leikið sér að.  Árið 1879 voru flottustu brúðurnar með postulínshausa í knipluðum kjólum en í dag eru það Barbiedúkkur með langa leggi, kannski í flegnum kjól og með afróhár sem eru seldar á uppboðum á netinu.

Unnur Ösp Stefánsdóttir var heillandi Nóra, barnsleg, glöð, svolítið kjánaleg en líka lævís og tvöföld í roðinu frá því fyrsta. Nóra er í hennar túlkun meðvituð um þann leik sem hún leikur og telur sig hafa vald yfir honum. Þegar leyndarmál hennar er afhjúpað rennur upp augnablik sannleikans og kemur til óumflýjanlegs uppgjörs þeirra Helmers. Þar skilur Nóra ekki aðeins að Helmer er ekki sá maður sem hún hélt að hann væri heldur einnig að hún hefur aldrei haft leikinn á valdi sínu af því að hún er ekkert annað en þessi leikur. Það er ekkert á bak við hann.

Mótleikari Nóru er Helmer, afskaplega ógeðfelldur náungi í leikriti Ibsens, hégómagjarn, ráðríkur hræsnari sem er stoltur af Nóru, hún er blæti, dýrmætur hlutur sem allir þrá og öfunda hann af og hann er stoltur af henni en talar við hana eins og gæludýr (litli lævirkinn og kisulóran) en líka eins og barns sem er eign hans og sköpunarverk. Flókið? Ekki fyrir Þorvald Helmer. Saman búa þau Nóra í dúkkuhúsi sem er ekki fyrir börn. Þetta er dýrt dúkkuhús sem fólk má horfa á og sjá fyrir sér hversdagslífið sem lifað er í herbergjunum og ímynda sér litlu leyndarmálin sem íbúarnir fela í skúmaskotunum.

Hilmir Snær Guðnason var nýstárlegur Helmer, að vísu hégómlegur, eigingjarn og kjánalegur en líka ástfanginn af Nóru og vekur samúð áhorfandans í lokin þegar heimurinn hrynur í hausinn á honum.   Það gerist þegar dúkkan sem hann heldur að hann hafi stjórnað reynist hafa lifað eigin lífi, farið á bak við hann og gengur loks burt úr leikritinu hans.  Ef hann hefur verið leikstjórinn í þessu dúkkuhúsi er hann allsendis hlutverkslaus þegar leikararnir yfirgefa sviðið.

Þetta myndmál um leikhús og dúkkuhús sem renna saman má lesa úr allri sýningunni. Sviðið er opið og svartir flekar til hliðanna en í miðjunni er afmarkaður ferningur með rauðbrúnum gervisandi sem lítur út eins og gólfteppi en gegnir margvíslegu hlutverki í sýningunni eins og allt annað í úthugsaðri leikmynd Ilmar Stefánsdóttur. Á þessum ferningi er nútímalegur en mjög einfaldur húsbúnaður í fyrsta þætti áður en óveðurskýin hrannast upp. Þegar snaran herðist að hálsi Nóru vex óreiðan á sviðinu, rusl eftir jólin, húsgögnum er hrúgað inn og æ fleira er grafið í sandinn. Í lokaþættinum er allt innbú horfið og sviðið eins og vígvöllur eða kirkjugarður. Þetta  rými á sviðinu eða „dúkkuhúsið“ og það sem þar gerist er líka afmarkað með hliðarljósum og löngum eltiljósum í stórkostlega fallegri ljósahönnun Björns Bergsteins Guðmundssonar. Búningar Filippíu I. Elísdóttur, sérstaklega búningar Nóru, undirstrika sömuleiðis stígandi verksins og persónunnar– hvert smáatriði í sýningunni beinist að þeirri heildarmynd sem búin er til.  Sýningin ber þannig vitni verulega vandaðrar vinnu allra listamannanna sem að henni standa og ekki síst leikstjórans, Hörpu Arnardóttur, en þar nýtur hún líka nýrrar þýðingar Hrafnhildar Hagalín.

Ibsen og Nóra

Það er óskaplega erfitt að þýða verk Ibsens. Þau eru ekki aðeins skrifuð á tungumáli annars tíma og menningar heldur eru þau hlaðin táknmerkingu og vísunum, þau eru eins og vel hlaðinn veggur úr steini. Hrafnhildur fer milliveg, staðfærir þýðinguna í tíma og rúmi að mestu leyti, en heldur þó borgaralegri formfestu. Verkið er fremur lítið stytt og ég sakna einskis í því, þjónustufólkið á ekki heima á nútímaheimili. Ég er hins vegar ekkert hrifin af því að breyta titlinum á verkinu úr eldra heiti þess á íslensku sem var Brúðuheimilið (það hét raunar Heimilisbrúðan í fyrstu þýðingu Bjarna frá Vogi, Leikfélagi Reykjavíkur 1904/1905). Hrafnhildur útskýrir hins vegar þetta val ítarlega í viðtali við þær Hörpu í leikskránni.

Ein af ástæðum þess að Dúkkuheimilið höfðar svo sterkt til nútímans felst kannski í því að það er í því margs konar dramatísk spenna. Verkið byggir á sannsögulegum atburðum. Laura Kieler var norsk skáldkona sem skrifaðist á við Ibsen, leitaði ásjár hans og bar sig upp við hann af því að hún hafði tekið lán, án vitundar eiginmannsins, til að borga lækniskostnað hans og hafði falsað pappíra í því skyni. Hún bað Ibsen að hjálpa sér að fá birta bók sem hún hafði skrifað og vonaðist til að geta borgað skuldina með ritlaununum en Ibsen gat ekki hjálpað henni. Málið fór svo illa með hana að hún lenti á geðveikrahæli.  Henni fannst Ibsen hafa notað sig og svikið. Í næstu skáldsögu sinni talaði hún bitur um það hvernig karlar noti ógæfu kvenna sem efnivið í eigin skáldskap og frægðarferil.  Ibsen líkaði ekki við Lauru Kieler og kannski líkaði honum heldur ekkert sérlega vel við Nóru heldur.

Breski höfundurinn  A.S. Byatt skrifaði umhugsunarverðan pistil um Dúkkuheimilið í The Guardian árið 2009 (Blaming Nora) þar sem hún bendir á að Nóra hefur enga samúð með öðrum persónum í verkinu, hvorki Kristínu Linde, vinkonu sinni, né hinum ógæfusama Niels Krogstad. Minnsta samhyggð sýnir hún vonbiðli sínum, hinum deyjandi lækni Jens Rank. Þessi þrjú voru leikin af Arndísi Hrönn Egilsdóttur, Þorsteini Bachmann og Vali Frey Einarssyni  í Dúkkuheimilinu og öll bjuggu þau til heilsteyptar og flottar persónur. Í augum Nóru eru Kristín og Jens fyrst og fremst aðdáendur og nauðsynlegir áhorfendur og engin eftirspurn eftir þeirra eigin sögu.

Sjálfhverfa Nóru hverfur að miklu leyti bak við sjarma hennar og ákafa í túlkun Unnar Aspar en hún var þarna engu að síður allan tímann. Það var samt eins og hún byrjaði að sjá annað fólk í lokaþættinum og kannski var það hluti af því að sjá ljósið sem hún gekk á móti í lokin en það það er aftur margrætt myndmál.

Ætli sé ekki best að gefa Vilborgu Dagbjartsdóttur lokaorðið í ljóðinu „Erfiðir tímar“ sem hefst svo: Nóra litla, hvert ætli þú hafir svo sem getað farið?

[/container]