Háskólinn er andrými þar sem þekkingin fær að blómstra og birtist síðan í samfélaginu sjálfu, sett fram af heilindum, festu og trú á erindi vísindanna við heiminn.
Nú þegar hin eiginlega kosningabarátta vegna aðsteðjandi rektorskjörs í Háskóla Íslands er í þann veginn að hefjast – en þar er ég meðal frambjóðenda – hefur mér orðið hugsað til hugtaksins um andrými og tengsla þess við háskóla almennt og Háskóla Íslands sérstaklega. Hvað er andrými? Þetta er skemmtilega tvírætt orð. Athugum málið nánar.
Í fyrsta lagi er andrými rúm til að anda, fá frið, kasta mæðinni, ná áttum og ná sönsum. Háskólinn á að vera slíkt rými. Í þeirri síbylju allra handa skoðana og órökstuddra staðhæfinga um hvað sem vera skal sem samtími okkar einkennist af, er fátt mikilvægara en að til staðar séu slík rými, þar sem færi gefst á að leita þekkingar þekkingarinnar sjálfrar vegna, á hennar eigin forsendum. Á tímum falsfrétta og sannlíkis þarf stofnanir eins og háskóla til að halda sannleikshugsjóninni á lofti og standa fast á því að þekkingarleitin lýtur ekki lögmálum markaðarins eða dyntum hæstbjóðenda. Til eru staðreyndir og gögn sem skipta raunverulegu máli og vega því óendanlega miklu þyngra en innantómar skoðanir og fleipur af þeim toga sem tíðkast nú jafnvel meðal æðstu ráðamanna mannkyns og þjónar í reynd engu öðru en þeirra eigin sjálfhverfu. Háskólinn þarf að vera andrými þar sem brýnni þörf mannlegs samfélags fyrir vandaða og ígrundaða þekkingu er sinnt. Þannig vinnur háskólinn að bjargræðinu andspænis þeim tröllaukna vanda sem við blasir og varðar sjálfa framtíð lífsins á jörðinni.
Í öðru lagi er andrými rými þar sem andóf gegn ráðandi og ríkjandi öflum fær að vaxa fram og vonandi blómstra. Í mínum huga blasir við að í samtíma okkar og náinni framtíð verður háskólinn að vera slíkt rými þar sem veitt er skipulegt og yfirvegað viðnám gegn allri þeirri vitleysu sem ríður húsum og ræður ríkjum. Frjókornum haturs, ótta, síngirni og hreinnar heimsku er linnulaust sáð í kringum okkur, hvert sem litið er, meðan eldar geisa og stórviðri ganga yfir lönd. Jafnframt eykst vopnaskakið og ofbeldið þar sem saklausu fólki er slátrað eins og ekkert sé eðlilegra. Illa er komið fyrir okkur og ofsahræðslan er skammt undan. Í þessari úlfakreppu er fátt dýrmætara en þekkingin og vísindin – raunveruleg vitneskja um það sem er okkur, og lífríkinu og plánetunni allri, fyrir bestu. Í heimi þar sem glundroðinn ræður ríkjum hlýtur þekkingin að birtast sem andóf. Háskólinn er andrými þar sem þekkingin fær að blómstra og birtist síðan í samfélaginu sjálfu, sett fram af heilindum, festu og trú á erindi vísindanna við heiminn.
Hlutverk háskóla hefur aldrei verið mikilvægara en nú. Það er með þessa sannfæringu í brjósti sem ég býð fram krafta mína í rektorskjöri í Háskóla Íslands og vonast til að eiga mér skoðanasystkin hvað þetta varðar.
Björn Þorsteinsson, prófessor í heimspeki við Háskóla Íslands og frambjóðandi til rektors.