Í Kynvillta bókmenntahorninu er skrifað um hinsegin bókmenntir og hinseginleikann í bókmenntum — við lesum á skjön, skyggnumst út fyrir síðurnar og skoðum það sem býr á milli línanna. Umsjón: Ásta Kristín Benediktsdóttir, lektor við Íslensku- og menningardeild: akb@hi.is.
Fór óvart á mis við þennan hluta sögunnar
Á dögunum var sett upp í Borgarleikhúsinu heimilda- og þátttökuverkið Góða ferð inn í gömul sár eftir Evu Rún Snorradóttur. Sýningin fjallaði um HIV-faraldurinn á Íslandi og fékk mikla athygli þrátt fyrir stuttan sýningartíma. Ég heyrði í Evu Rún og fékk að taka við hana stutt viðtal um sýninguna. Við byrjuðum á byrjuninni: Hvaðan spratt hugmyndin að skrifa um HIV á Íslandi?
„Hugmyndin um að skrifa um HIV á Íslandi spratt eftir að ég sá pláguþáttinn í seríunni Svona fólk sem Hrafnhildur Gunnarsdóttir gerði. Ég var á frumsýningu í Bíó Paradís og þar var pallborð með aðstandendum þáttarins eftir á og þetta var svo ótrúlega sterkt móment, fólk var bara grátandi þarna og ég upplifði bara: hérna er verið að opna fyrir eitthvað nýtt.“
Eva Rún er sjálf lesbía og segist hafa alltaf haldið að hún væri vel að sér í sögu hinsegin fólks en á þessu augnabliki hafi hún uppgötvað að óvart hafi hún farið á mis við þennan hluta sögunnar að miklu leyti. Við þessa uppgötvun fann hún fyrir sterkri löngun til að læra allt um þetta, lesa allt, hlusta á þessar sögur og taka þátt í að koma þeim áfram, því þessar sögur þarf að segja:
„Auðvitað hafði ég heyrt um HIV-faraldurinn, ég var barn og man eftir þessu að takmörkuðu leyti en ég hafði ekki þekkingu á því hversu gífurlega áhrifamikið þetta var. En allt í einu skildi ég allt rosalega vel, af hverju það er svona mikið bil milli kynslóða hinsegin fólks vegna bara skilningsskorts; hvernig eiga þau að skilja okkur ef við skiljum þau ekki,“ segir Eva. „Þess vegna fannst mér svo mikilvægt að hafa inni í þessu verki eitthvert kynslóðasamtal, fortíðina og samtímann í verkinu.“
Undirbjó sig í marga mánuði fyrir viðtölin
Næst ræðum við um það hvernig hún nálgaðist efnið. Eva segist mjög oft fá innblástur frá fræðigreinum en í þetta skiptið hafi það ekki verið svo: „Þarna var það bara efniviðurinn, ég fór bara á tímarit.is og beinlínis gúglaði HIV, alnæmi endalaust og las allt sem ég komst yfir í íslenskum fjölmiðlum.“ Ásamt því að leita í íslenskar heimildir las hún mikið af erlendum bókum um efnið, horfði á kvikmyndir og reyndi eftir fremsta megni að öðlast einhvers konar heildarupplifun.
Þessi undirbúningur tók marga mánuði þar sem hún vildi vera vel undirbúin áður en hún fór að taka viðtölin sem heyrast í fyrri hluta leikritsins, hljóðupptökunni sem hlustað er á heima áður en leikhúsgestir leggja af stað. „Ég fór að gera svona skapandi æfingar fljótlega með rannsóknarvinnunni og lét verkið bara leiða mig. Það hefur alltaf reynst mjög vel,“ segir Eva.
Var næstum því búin að hætta við og gera hefðbundið verk
Verk Evu Rúnar eru oft frekar óhefðbundin og er Góða ferð inn í gömul sár engin undantekning. Ég vil forvitnast um hvort það hafi verið einhver sérstök ástæða eða kveikja sem hafi leitt hana þessa leið í sköpuninni. „Já,“ svarar Eva, „verkin mín hafa einhvern veginn bara alltaf verið óhefðbundin og ég held það komi bara því ég hef aldrei tekið þátt í þessari hefðbundnu uppfærslu á leiksýningu.“ Í þetta skiptið hafi hún þó á tímabili ætlað að skiljast við hugmyndina um að gera verkið að heimilda- og þátttökuverki. Það hafi þó ekki orðið úr því að breyta umgjörð verksins; henni fannst einfaldlega of mikilvæg þessi nánd sem þátttökuverkið skapar þar sem áhorfandanum er boðið að setja sig í ákveðnar stellingar og verður hluti af verkinu. „Það er bara reynsla mín af svona „immersive“ leikhúsi að það getur snert svo djúpt, auðvitað getur leiksýning á sviði gert það líka en á annan hátt.“
„Ég reyndi sem sagt að hætta við þessa upprunalegu hugmynd mína og skrifa einfaldlega leikrit. En það einhvern veginn bara gerðist ekki,“ heldur Eva áfram. „Mér fannst þetta verk alveg rosalega skýrt þurfa einveru áhorfenda, það kom mjög fljótt til mín, þetta er verk þar sem maður þarf að reyna að tengja inn á upplifanir fólks það mikið að fólk þurfi bara að vera eitt.“
Út frá þessu mótaði Eva svo form Góða ferð inn í gömul sár. Einveran skipti gríðarlegu máli til þess að skapa öruggt rými fyrir fólk að heyra hina erfiðu sögu sem fyrri hluti verksins byggir á og birtist í viðtölum við aðstandendur homma sem dóu úr alnæmi og fólk sem var viðloðandi réttindabaráttu eða umsjón með HIV-smituðum. Viðtölin sem Eva tók urðu beinn hluti af verkinu og það varð þannig hálf-skáldað og hálf-raunverulegt: „stundum tekur maður viðtöl til þess að gera eitthvað meira með efnið en það var bara svo mikið synd að fara að skrifa upp þessi viðtöl, þau urðu bara að heyrast.“
Í verkum sínum leikur Eva sér oft með að má út mörk milli hins skáldaða og raunverulega og í Góða ferð inn í gömul sár birtist þessi leikur til að mynda í sögumönnunum í hljóðverkinu. Þeir gegna hlutverki ímyndaðra látinna homma og tala oft beint til hlustenda. Með sögumönnunum skapast tenging milli heima hlustenda og HIV-smitaðra homma, hlustandinn hleypir sögunum heim til sín og skapar minningar um upplifunina í sínu eigin rými. Evu fannst þó ekki vera hægt að ljúka verkinu þannig að manneskjan væri ein: „það varð eitthvað að taka við, það varð eitthvað að taka utanum hana.“ Út frá þessu varð seinni hluti verksins til, samkoma þar sem öll kæmu inn með minningarnar úr hljóðverkinu og sama erfiða bakgrunninn. Í seinni hluta verksins yrði að draga verkið alveg inn í nútímann, þar myndi birtast hinsegin fólk sem yrði fyrir sams konar fordómum og hommar í alnæmisfaraldrinum.
Verkið varð einn mesti skóli hennar á ferlinum
Ljóst má vera að efni verksins er gríðarlega átakanlegt og því getur ekki hafa verið auðvelt að vinna með það. Eva staðfestir þetta og rifjar upp ferlið: „Ég líka grét í hvert einasta skipti sem ég hlustaði á þetta, sem var náttúrulega alveg brjálæðislega oft, og mér fannst ég alltaf upplifa eitthvað nýtt.“ Tvisvar í ferlinu þurfti hún að taka sér langar pásur vegna þyngdar efnisins. Það að vinna beint með harm fólks sem enn þá er á lífi hafi tekið mikið á: „En það kom mér strax mjög skemmtilega á óvart hvað allir voru rosalega þakklátir yfir því að ég væri að gera þetta, því ég var komin með svona komplex að ég væri nú ung lesbía sem hefði ekki upplifað þessa tíma og hvað væri ég að segja í þessari sögu.“ Hún hafi lagt gríðarlega áherslu á að nálgast efnið af virðingu, áhuga og samkennd.
Seinni hluti verksins var unnin mjög ólíkt því sem Eva gerir venjulega. Hún segist hafa þurft að sleppa takinu, leyfa verkinu að leiða sig áfram og gefa flytjendum rými til þess að skapa atriðin með sér. „Það að fá að kynnast þeim og fá að búa þetta til með þeim hefur verið bara einn mesti skólinn á mínum ferli,“ segir Eva. „Til dæmis er ég búin að vera að gera svona „immersive“ leikhús frá því 2008 og ég hafði aldrei áður skrifað aðgengislýsingu. Það er bara algjörlega fáránlegt og til skammar en það þýðir ekkert nema bara að læra af því. Og allt svona hvernig er talað um þetta, það þarf að passa sig að tala um alnæmisfaraldurinn og svo þarf líka að passa sig hvernig maður talar um fornöfn og kynjun á fólkinu sem er að taka þátt.“
Vildi skapa hinsegin sviðsverk um hinsegin málefni
„Ég lít svo á að það hafi verið mjög mikill innblástur fyrir mig að vera hinsegin. Það er mjög stór þáttur í því að ég fór að vera sviðslistakona. Þá fattar maður og sér að allt er handrit: okkar heterónorm, neyslumenningin, afþreying, bara hversdagurinn okkar; hvernig við eigum að haga okkur, hvernig samskipti eiga að vera, um hvað við eigum að láta okkur dreyma, hvað við eigum að vona,“ segir Eva Rún. Þetta handrit verði svo skýrt þegar fólk upplifi að það passi ekki inn í það. Hugmyndin um að vinna með óskýr mörk hafi fæðst út frá þessu.
„Mér finnst alltaf rosalega sterkt að búa til eitthvað, setja saman hluti þar sem einhvers staðar er eitthvað óljóst, einhvers konar rof.“ Með því að skapa eitthvað með óskýrum mörkum er hægt að fá áhorfendur til þess að setja sjálfir spurningamerki við forsendur hlutanna, rétt eins og hinsegin fólk gerir við hið normatífa handrit að lífinu. Í seinni hluta verksins hafi hún leikið með mörkin í rýminu: „Ég tala um þetta sem svona samkomusal, samkomurými, og þú veist þetta er tímabundinn klúbbur, sem er samt einhvern veginn ekki klúbbur heldur er þetta sýning. Hvað er þetta? Það er óljóst.“ Með þessum óljósu mörkum leitast Eva við að undirstrika hinseginleikann sem umvefur verkið í heild; hún fjallar um hinsegin efnið á hinsegin hátt.
Hulda Kristín Hauksdóttir, BA í almennri bókmenntafræði.