Eitt af því sem blasir við leikhúsgestum þessi misserin er að myndbandsmiðillinn er orðinn órjúfanlegur hluti leiksýninga. Á bakgrunn sviðsins er gjarnan varpað myndefni sem þjónar margvíslegu hlutverki; með myndböndum er til dæmis hægt að segja sögu og skapa persónur til viðbótar við það sem fram fer á sviðinu og leikararnir túlka. Myndbönd geta líka verið partur af leikmyndinni, sem er þá að hluta til búin til í tölvu og varpað á sviðið. Möguleikarnir sem felast í slíkri myndhönnun og miðlatengslum leikhúss og kvikmynda eru óendanlegir — og ekki bara listrænir heldur líka praktískir. Myndbandsmiðillinn býður nefnilega líka upp á einfalda viðbót sem við erum vön í öðru samhengi, svo einfalda að við munum ekki endilega eftir henni, sem er textun.
Nú er auðvelt að texta leikverk rétt eins og sjónvarpsefni og bíómyndir og það breytir miklu, ekki síst hvað varðar aðgengi og möguleika á tví- og margtyngdum leiksýningum. Í september sýndi tékkneskur leikhópur í Tjarnarbíói uppsetningu sem byggði á Mánasteini eftir Sjón — á tékknesku með íslenskum texta, sem var mögnuð upplifun — og þessa dagana er glænýtt, íslenskt, tvítyngt verk sýnt á litla sviði Þjóðleikhússins: Eyja eftir Sóleyju Ómarsdóttur og Ástbjörgu Rut Jónsdóttur í leikstjórn Andreu Elínar Vilhjálmsdóttur (frumsýnt 10. nóvember). Sviðslistahópurinn O.N., sem samanstendur af döff og heyrandi listafólki, setur sýninguna upp í samstarfi við Þjóðleikhúsið og er þetta fyrsta verkið á fjölum þess sem er aðgengilegt jafnt þeim sem skilja íslenska tungu og íslenskt táknmál.
Karlmennska í krísu
Eyja er í grunninn kunnuglegt fjölskyldudrama. Í forgrunni eru þrjú systkini sem hittast til að gera upp dánarbú föður síns, tvíburarnir Hrafn (Uldis Ozols) og Ugla (Ástbjörg Rut Jónsdóttir) og eldri bróðirinn Valdimar (Björn Ingi Hilmarsson). Þeim kemur illa saman, milli þeirra er spenna sem þarf að losa og sú spennulosun er eitt af meginviðfangsefnum verksins. Valdimar (Þorsteinsson Valdimarssonar) er stífur, stjórnsamur og leiðinlegur, óskabarn föðurins og liður í hinum rótgróna íslenska nafnaleik þar sem sonur heitir eftir föðurafa sínum og nöfnin tvö dansa endalausan hringdans sem tákngerir feðraveldið. Hrafn og Ugla — fuglarnir tveir — eru frjálslegri og viðkunnanlegri, ekki síst af því að þau eru teymi og tilfinningaverur, ólíkt eldri bróðurnum sem er einfari og felur tilfinningar sínar eins og sönnum karlmanni sæmir (framan af allavega). Þegar fortíðin berst í tal kemur í ljós að Valdimar fór í veiðiferðir með föðurnum og telur sig því vita allra best að Stuðmannalög leikin á orgel séu rétt tónlistarval fyrir jarðarförina; tvíburarnir voru hins vegar mömmubörn, fengu ekki að fara í veiðiferðir og fá því ekki að hafa skoðanir á útfararskipulagi.
Það sem klýfur fjölskylduna þó fyrst og fremst í tvær fylkingar og viðheldur spennunni milli systkinanna er sú staðreynd að Hrafn er heyrnarlaus og móðurmál hans er táknmál — tungumál sem Ugla og móðirin tileiknuðu sér en faðirinn og Valdimar ekki. Þetta er því tvítyngd fjölskylda þar sem tungumálaörðugleikar haldast í hendur við hömlur hefðbundinna kynjahlutverka og gagnkynhneigðra viðmiða: Gagnkynhneigðu karlarnir tveir neita að koma til móts við Hrafn, sem er döff en líka samkynhneigður, og konurnar þjóna hlutverki túlkenda til að halda þráðunum saman. Afleiðingarnar eru tengslavandamál sem eru þegar upp er staðið erfiðust fyrir Valdimar. Lausnin felst í því að hann gangist við tilfinningum sínum og að lokum réttir hann út hönd til Hrafns — hönd sem bæði talar táknmál og býður fram veiðistöngina sem Hrafn fékk aldrei að nota í æsku.
Samspil táknmáls og talmáls
Ef Valdimar er fulltrúi feðraveldisins og gamaldags hugsunarháttar er Tómas (Jökull Smári Jakobsson), hinn ungi og frjálslegi kærasti Hrafns, framtíðin holdi klædd — framtíð þar sem aðgreining á grundvelli heyrnar, tungumáls eða kynhneigðar heyrir sögunni til. Hann er heyrandi en lærir táknmál þegar hann kynnist Hrafni, hvetjandi og sér lausnir þar sem aðrir sjá hindranir. Bæði hann og Ugla tala jafnan bæði tungumálin samtímis svo allir geti fylgst með samtalinu, í gegnum tal þeirra myndast flæði sem strandar jafnan á Valdimar, bæði af því að hann skilur ekki táknmálið og af því að hann beitir ekki líkama sínum á þann hátt sem nauðsynlegur er því samhengi þegar tungumál án hljóða er notað. Samtölin á sviðinu eru, eðli málsins samkvæmt, sjónræn og líkamleg og leikurunum er stillt upp og þeir bera sig um á hátt sem undirstrikar það, bæði til að draga fram vel og illa heppnuð samskipti.
Samspil tungumálanna tveggja í þessari sýningu er listilega vel heppnað, í það minnsta frá mínum sjónarhóli séð, heyrandi áhorfanda sem skilur talmálið en ekki táknmálið. Stundum eru bæði málin töluð í einu eins og áður segir, stundum er notað talmál og þá birtist táknmálstúlkur á skjá sem fellur inn í leikmyndina, stundum er notað táknmál og þá birtist skjátexti ofan við sviðið. Tanja Huld Levý Guðmundsdóttir sér um leikmyndina og tekst vel að fella texta og túlkun inn í sviðið á hvítar rimlagardínur og kassa í íbúð föðurins. Einnig kemur fyrir að táknmál sé talað án texta, eins og vikið verður að hér á eftir, en ég held að aldrei heyrist talmál sem ekki er túlkað. Það gæti verið rangt hjá mér en ég held þó ekki — við heyrandi áhorfendur eigum að fá á tilfinninguna að við séum, aldrei þessu vant, ekki hið hlutlausa viðmið og útgangspunktur. Þau skilaboð eru hluti af heildarmynd sýningarinnar.
Fjölskylduleyndarmálið
Fyrri hluti Eyju er frábær. Við kynnumst persónunum smátt og smátt, áttum okkur á vandamálum þeirra og bakgrunni samhliða því að við fylgjumst með þeim jarða föðurinn og ganga frá íbúðinni hans, flokka gamla hluti og rifja upp minningar sem þeir vekja. Rétt fyrir hlé knýr ung kona á dyr hjá systkinunum og segist vera systir þeirra. Þar er komin Eyja (Sigríður Vala Jóhannsdóttir), sú sem verkið heitir eftir, fjölskylduleyndarmál er afhjúpað en áhorfendur skildir eftir á barmi hengiflugs og sendir fram að fá sér hressingu. Ris verksins á sér síðan stað fljótlega eftir hlé í áhrifamiklu atriði þar sem systkinin kynnast Eyju og heyra sögu hennar. Hún er döff, samskiptin fara því fram á táknmáli og Valdimar lendir í þeirri stöðu að vera í minnihluta, skilja ekki það sem fram fer og vera upp á túlkun Eyju kominn — og verður mjög frústreraður. Heyrandi áhorfandi sem ekki skilur táknmál neyðist til að samsama sig honum þegar textinn hættir að birtast á skjánum og hlutverkin hafa snúist við, táknmálið er hið ríkjandi mál á sviðinu og áhorfandinn, líkt og Valdimar, er í jaðarstöðu.
Því miður er síðari hluti handritsins ekki eins góður og sá fyrri. Eftir þetta magnaða atriði er eins og botninn detti úr og væntingar sem byggðar voru upp í fyrri hlutanum um hressilegt stofudrama með óvæntum uppákomum eru ekki uppfylltar. Ég saknaði þess til dæmis að Eyja fengi annað og meira hlutverk en að tengja Hrafn við alþjóðlega döff heiminn og færa honum framtíðardrauma. Dramað sem gefið er til kynna þegar hún birtist á sviðinu rennur út í sandinn, fjölskylduleyndarmálið dregur engan dilk á eftir sér og sagan endar eiginlega of vel og of hratt. Ég skil vel mikilvægi þess að sögur döff fólks fái farsælan endi en í síðustu atriðum þessa verks er heldur mikil áhersla lögð á fræðslugildi á kostnað persónusköpunar og atburðarásar fyrir minn smekk.
Meira, meira!
Ekkert af ofangreindu breytir því að Eyja er stórfín sýning. Í henni kristallast að þegar vandað er til verka og aðstandendur sýningar sem fjallar um jaðarsetta hópa eru sjálfir hluti af þeim hópi er niðurstaðan að öllum líkindum góð. Listrænn ráðunautur með O.N.-hópnum er Hjördís Anna Haraldsdóttir, sem bendir á að mikilvægt sé að hafa döff manneskju í listræna teyminu, ekki bara leikarahópnum, til að taka þátt í þróun og mótun þeirra stóru hugmynda sem verkið tekst á við. Ég veit ekki hvort hinsegin manneskja var með í ráðum enda skiptir sú hlið á Hrafni minna máli en heyrnarleysið; ástarsaga hans og Tómasar er falleg en fremur tilþrifalítil. Kynhneigð er raunar ekki til umfjöllunar í verkinu nema óbeint og birtist þá helst í gagnrýni á gagnkynhneigða karlmennsku og takmarkanir hennar sem Valdimar verður að yfirstíga.
Að lokum vil ég nefna tvennt við sýninguna Eyju sem er sérstaklega eftirminnilegt og tengist hvort tveggja listrænni upplifun. Annars vegar er það hljóðmyndin, í höndum Hreiðars Más Árnasonar, sem þjónar meðal annars því hlutverki að frelsa Hrafn úr viðjum hugans og samfélagslegra hafta. Í gegnum háværa raftónlist með dúndrandi bassa tengist hann Tómasi og systrum sínum og uppgötvar að tónlist er ekki bara hljóð (sem hann heyrir ekki) heldur bylgjur og taktur sem líkaminn nemur. Hins vegar eru það VV-sögurnar, sjónrænar frásagnir sem Hrafn og Eyja flytja og ramma sýninguna inn — gullfallegur og seiðandi performans sem fangar sérstöðu og kjarna sýningarinnar. Getum við fengið meira af þessu, takk?