Vöknun / Awakening

„Hvar er þjóðin?“ spurði hún um leið og hún snéri sér löturhægt við, greip fastar utan um svarta handtöskuna.

„Hún er inni á vöknun,“ sagði hjúkrunarfræðingurinn, kastaði til ljósu taglinu, brosti snöggt og strunsaði áfram svo ískraði í gúmmísólunum á ljósrákóttum gólfdúknum. Hún hvarf inn um vængjahurð sem skall hljóðlaust aftur.

„Inni á vöknun,“ sagði konan eins og við sjálfa sig. Hún leit einu sinni enn í kringum sig, saug upp í nefið og gekk svo hægum skrefum í átt að brúnum plaststól sem virtist úr takti í þessu hvíta rými. „Ég sest þá bara hérna,“ sagði hún en enginn var að hlusta. Hún hneppti kápunni frá sér, tók ofan hattinn og bjó sig undir biðina. Sjálf var hún ekki alveg viss um hvort hún væri í raun og veru með fullri meðvitund. Hvenær er maður annars í raun og veru fyllilega með sjálfum sér? hugsaði hún með sér. Kannski aldrei nokkurn tímann.

Á sýningunni Vöknun eru verk eftir Katrínu Elvarsdóttur og Pétur Thomsen. Tvo myndlistarmenn sem valið hafa sér ljósmyndina sem miðil og virðast á stundum hafa allt að því fullkomna stjórn á miðlinum, í það minnsta upp að því marki sem raunverulega er mögulegt að hafa stjórn á honum. Með því að stilla verkum þeirra Péturs og Katrínar upp hlið við hlið er athygli áhorfanda beint að einu þeirra einkenna ljósmyndarinnar sem gerir hana að áhugaverðum listmiðli. Verk þeirra tala beint inn í umræðu samtímans um mörk veruleika og þess sem stendur utan hans, um tilbúin heim og raunverulegan, um einstaklinginn, manninn og menninguna andspænis náttúrunni.

Þrátt fyrir að myndefnið, og þar með tilgangur listamannanna, sé við fyrstu sýn ólíkt, eiga þau Pétur og Katrín það sameiginlegt að snerta veruleikann undur varlega í verkum sínum.

Ljósmyndin sem miðill er þeim göldrum búin að hún leysir upp hefðbundin mörk raunveruleika og tilbúnings, hefðbundin mörk áþreifanlegs veruleika sem er utan við áhrifasvið mannsins og sköpunarinnar sjálfrar. Ljósmyndin verður til fyrir tilstilli efnaferla sem nærast á sólarljósinu sjálfu; nærast á veruleikanum í sinni sýnilegustu en jafnframt í sinni óáþreifanlegustu mynd. Það er maðurinn sjálfur, hin skapandi einstaklingur, sem hrindir ferlinu af stað. Listamaðurinn gengur inn í þennan leik með ákveðin áform í huga. Hann hefur í hyggju að móta veruleikann og endurbirtingu hans eftir sínu höfði, hann ætlar fanga tilvistina eins og hún er og eins og enginn sér hann nema hann sjálfur, en tilraunir hans eru dæmdar til að missa marks, verða sálarlausar, nema hann sýni viðfangsefinu, veruleikanum sjálfum, ákveðna undirgefni. Ljósmyndin býr til rými þar sem listamaðurinn mætir veruleikanum í sinni hreinustu og í sinni draumkenndustu mynd.

Líkt og Pétur Thomsen fjallar um í myndum sínum frá Kárahnhjúkum virðist það liggja í eðli mannsins að leitast við að ná valdi á veruleika sem er svo miklu stærri en hann sjálfur, náttúrunni sjálfri sem er bæði ófyrirsjáanleg, ógnvekjandi og mörgum sinnum flóknari og aflmeiri en við getum nokkurn tímann gert okkur í hugarlund. Frammi fyrir náttúrunni verður smæð mannsins átakanleg – en um leið verður maðurinn eitthvað svo stór í smæð sinni þegar honum tekst að koma fjötrum á náttúruna, beisla þann Fenrisúlf sem hún er og taka hana í þjónustu sína.

Í ljósmyndum Péturs Thomsens verður barátta mannsins við náttúruöflin bæði stórbrotin og dapurleg. Eyðileggingarmáttur mannsins í tilraunum sínum til að ná náttúrunni á sitt vald hefur sjaldan verið gerður jafn áþreifanlegur í íslenskri myndlist. Með ljósmyndinni skapar Pétur vettvang þar sem áhorfandinn verður hluti af því rými þar sem maður og veruleiki takast á. Áhorfandinn vaknar úr svefnrofunum, kemur hægt og rólega til sjálfs sín, um leið og hann reynir að átta sig á því hvað sé veruleiki og hvað ekki, og hver hann sé eiginlega þessi maður sem stendur aðgerðalaus frammi fyrir þeim átökum sem eiga sér stað í veruleikanum sem við honum blasir – hann sjálfur.

„Hver veit nema óhagganleiki hlutanna sem umlykja okkur sé kominn til af fullvissu okkar sjálfra um að þeir séu allir þar sem þeir eru séðir, af kyrrstöðu hugsunar okkar andspænis þeim.“ (Marcel Proust)

Raunveruleikinn kemur kannski til okkar á því augnabliki er við vöknum, á því augnabliki sem við losum drauminn og erum meðvituð um bæði svefn og vöku. Við höfum yfirgefið þunga næturinnar en ekki enn tekið á móti birtu dagsins. Báðir þessir veruleikar tilheyra okkur, við tilheyrum þeim.

Samspil hins raunverulega og hins óraunverulega verður allt að því áþreifanlegt í verkum Katrínar Elvarsdóttur. Hún birtir okkur ekki bara augnablik þar sem erfitt er að greina milli draums og vöku heldur skapar hún tilbúin heim úr veruleikanum sjálfum með þeim hætti að áhorfandinn á erfitt með að átta sig á hvað sé tilbúningur og hvað ekki. Eftir stendur tilfinning um heim sem við bæði óttumst og löðumst að. Við þráum að vita meira, þráum að sökkva okkur inn í þann heim sem birtist í verkum hennar, en hræðumst hann um leið. Hver er raunveruleikinn á bakvið allar þessar sögur? Er það raunveruleikinn sem við búum í? Raunveruleikinn sem við sjáum ekki dags daglega því að augu okkar hafa blindast af skærri dagsbirtunni og sjá aðeins það sem þeim er ætlað að sjá?

Galdurinn í verkum Katrínar felst ekki síst í því að í verkum sínum nær hún að fanga þetta augnablik þar sem mörk draums og vöku verða ekki greind frá hvort öðru. Hún steypir saman tveimur veruleikum, þeim kunnuglega og þeim sem einnkennist öðru fremur af ókennileika (þ. Unheimlichkeit), og skapar þannig heim sem kannski er einmitt nær raunveruleikanum sjálfum en við gerum okkur í hugarlund. Veruleikinn er ekki samansettur úr tveimur aðskildum heimum svefns og vöku heldur felst hann í þeim báðum og því hvernig þeir fléttast saman og birtast okkur á ólíkum tímum.

„Ert þetta þú Vera?“

Hún hrökk við, áttaði sig að hún hafði dormað. Hún hagræddi handtöskunni, leit upp en sá ekkert nema skæra birtuna. Hún fann að einhver lagði þunga hönd á öxl hennar og leit til hliðar. Þetta var hávaxinn maður, ljóshærður með vingjarnlegan svip. Samt var eitthvað í útliti hans sem kom ekki alveg heim og saman. Kannski var það skyrtan og svart bindið sem fór illa við hvítan sloppinn. Smám saman kom hún til sjálfrar sín, áttaði á sig hvar hún var, og hvernig öllu var fyrir komið.

„Aðgerðin gekk vel,“ sagði læknirinn og stóð á fætur. „Hjúkrunarfræðingurinn fylgir þér inn á vöknun.“ Hann brosti hlýlega til hennar.

Hún brosti á móti, reyndi að leyna því hversu ráðvillt hún var, ekki vegna þess að hún myndi ekki lengur hver hún væri, hversvegna hún væri þarna eða eftir hverju hún væri að bíða, heldur vegna þess að hún vildi hverfa aftur til augnabliksins. Hún vildi halda í þessa vellíðan sem fylgdi augnablikinu, þessa tilfinningu fyrir heiminum sem hún skynjaði svo sterkt rétt áðan á meðan hún var enn staðsett í þessu óskilgreinda rými milli svefns og vöku. Nú neyddist hún enn einu sinni til að yfirgefa þetta augnablik, láta sem ekkert væri og gera það sem til var ætlast í æpandi kaldri birtunni sem afskræmir allt og gerir alla hluti ofureinfalda.

Sigrún Sigurðardóttir,
doktorsnemi í almennri bókmenntafræði

(Greinin birtist fyrst í sýningarskrá Vöknunar. Sýningin var sett upp í Listasafni Akureyrar 12. mars til 1. maí.)