[container]
Um höfundinn
Um sama leyti og ég sá myndina var ég að ljúka við tímaritsgrein um skáldsöguna Turnleikhúsið (1979) eftir Thor Vilhjálmsson. Það sló mig að þeir Thor og Nolan virtust báðir vera að nota sama fagurfræðilega verkfærakassa. Í báðum verkum er unnið með flókin völundarhúsamynstur – þar sem tíminn er fjórða víddin og mannshugurinn sú fimmta. Í sögu Thors, rétt eins og í kvikmynd Nolans, má einnig greina viss tengsl við hugarheim hollenska teiknarans M.C. Eschers (1898-1972), til dæmis myndirnar Afstæði og Upp á við og niður á við. Síðast en ekki síst er í báðum verkum brugðið er upp sannkölluðum tálsýnum sem rugla lesandann eða áhorfandann í ríminu.
Tálsýn er þýðing á franska hugtakinu trompe-l’œil sem á upptök sín í umræðum um vissa tegund raunsæislegrar myndlistar og merkir bókstaflega blekking augans. Flestir þeirra sem fjalla í sögulegu samhengi um þetta fyrirbæri vísa til þekktrar frásagnar rómverska sagnaritarans Plíníusar eldri af ríg forngrísku málaranna Zeuxis og Parrhasíosar sem uppi voru á fimmtu öld f. Kr. Að því kom að efnt var til keppni þeirra á milli og skyldi dómnefnd skera úr um hvor væri snjallari listamaður. Zeuxis afhjúpaði málverk af vínberjum sem voru svo raunsæisleg að fuglar himinsins komu fljúgandi og reyndu að kroppa í þau. Við þetta fylltist málarinn sigurvissu og bað Parrhasíos um að draga tjöldin frá sinni mynd. Reyndust tjöldin þá vera hluti af myndinni og varð Zeuxis að játa sig sigraðan. Sú tækni sem hér um ræðir á sér langa hefð í veggmálverkum þar sem svo virðist sem gluggar, dyr eða heilu salirnir blasi við þar sem í raun er tvívíður veggur.
Í bók sinni Postmodernist Fiction beitir bandaríski fræðimaðurinn Brian McHale trompe-l’œil sem bókmenntafræðilegu hugtaki og vísar það þá til þess að höfundur „blekki vísvitandi lesandann til að halda að innrammaður, annars stigs heimur sé grunnheimur frásagnarinnar“ (s. 115). Yfirleitt er slíkri blekkingu fylgt eftir með afhjúpun þar sem rétt verufræðileg staða viðkomandi sviðs kemur í ljós og þar með það stigveldi veruleikasviða sem um er að ræða. McHale vitnar í bók sinni til skrifa franska rithöfundarins og fræðimannsins Jeans Ricardou sem hefur kennt þessa frásagnartækni við óstöðugan veruleika (fr. réalités variables). Staðreyndin er sú að þótt lesandanum sé gert kleift að greina milli veruleikasviða eftir á hefur höfundurinn vakið hjá honum verufræðilegt óöryggi og minnt á að skáldverkið í heild sinni er í eðli sínu tálsýn.
Sögusvið Turnleikhússins minnir á Þjóðleikhúsið við Hverfisgötu en reynist vera afar draumkennd útgáfa byggingarinnar þar sem er ítrekað gefið til kynna að lesandinn sé staddur í heimi innan heims innan heims. Í Inception er veruleikinn líka verulega óstöðugur. Í upphafi er áhorfandinn staddur í draumi innan draums innan draums og hann er drjúga stund að staðsetja það sem McHale kallar „grunnheim“ frásagnarinnar. Í lok myndarinnar er svo auðvitað gefið í skyn að sá grunnheimur sé í rauninni enn einn draumurinn. Í og með er Nolan að minna okkur á að sérhver kvikmynd er í eðli sínu tálsýn, draumur sem við vöknum ekki endilega upp af þegar við göngum úr myrkum kvikmyndasalnum út í stjörnubjarta nóttina.
Þeim sem hafa áhuga á að kynna sér frekar þau stef sem tengja þá Thor og Nolan, sem og hugmyndir Jorges Luis Borges, Umbertos Eco og Italo Calvino um völunarhús og veruleikasvið, er bent á að umrædd grein, “Týndur í Turnleikhúsinu. Tilraun um völundarhús, veruleikasvið og tálsýnir“, er nú nýkomin út í 3. hefti 10. árgangs Ritsins, tímarits Hugvísindastofnunnar. Ritstjórar eru þau Ásdís R. Magnúsdóttir og Björn Þorsteinsson. Hægt er að gerast áskrifandi á skrifstofu Hugvísindastofnunar í síma 525 4462 eða með því að senda póst á hugvis@hi.is eða mgu@hi.is.
[/container]
Deildu
Comments
2 responses to “Tálsýnir Christophers Nolan”
Takk fyrir góðan pistil!
Þetta er hvorki gagnrýni né bein viðbót við pistilinn en mér finnst myndin einnig áhugaverð fyrir mörk drauma (kvikmynda) og veruleika. Hún fjallar vissulega um tálsýnir og skynjun okkar á blekkingu kvikmyndanna, en ég held að sjálfsmeðvituð virkni hennar komi upp um blekkinguna og það sem eftir stendur er gagnrýni á kvikmyndaformið sjálft.
Það má túlka myndina sem gagnrýni Nolans á Hollywood og þær klisjur sem draumaverksmiðjan hefur upp á að bjóða. Draumaheimarnir eru í raun ekkert annað en klisjur úr smiðjum Hollywood, allt frá snjóatriðinu (sem er stolið frá spæjara hennar hátignar) til tálkvendisins sem Leonardo DiCaprio er hugfanginn af.
Ég spurði mig þar sem ég sat og horfði á draumalögin hlaðast upp hvort að Nolan væri ekki bara að gagnrýna einsleitni afþreyingarmenningarinnar, að fólkið sem átti að setja draumana á svið hafði ekki hugmyndaflug í eitthvað betra en örgustu Hollywoodklisjur – var Nolan að gagnrýna sjálfan sig eða eigin áhorfendur? Hugsanlega hvoru tveggja, og líklega sjálfsmeðvitað. En hópurinn sem stýrir draumunum er ekki ósvipaður þeim hópi sem þarf til að gera kvikmynd: leikstjórinn sem stýrir aðgerðinni er DiCaprio, leikmyndahönnuðurinn er Ellen Page, handrithöfundurinn er Gordon-Hevitt sem býr til söguna fyrir sviðið, Tom Hardy er svo leikarinn sem getur tekið sér hvaða form sem er og til að fullkomna allt saman þá er framleiðandinn Ken Watanabe sem fjármagnar herlegheitin og velur viðfangsefni. Mörk kvikmyndar og raunveruleika eru gerð að engu í lok myndarinnar og mætti kalla það lokaklisjuna sem fullkomnar merkinguna – eða merkingarleysið. Draumur er veruleiki og veruleikinn er draumur – kvikmynd og veruleiki verða eitt og hugmyndaleysið algjört. Nolan notar augljósar klisjur og lætur þær standa fyrir hugmyndir draumaframleiðsluteymisins. Hann lætur líta út fyrir að þau sem einstaklingar geti ekki komið fram með betri hugmyndir en raun ber vitni og þegar draumasviðunum fjölgar, versna hugmyndirnar, þar til ekki verður undan þeim komist.
Samkvæmt mínum skilningi er Nolan að gagnrýna formið sem hann beitir og um leið þá áhorfendur sem mættir eru til að njóta þess.
Ég get tekið undir hvert orð, Gunnar, og held að þetta sé ástæðan fyrir því að maður er svolítið tvístígandi í mati á myndinni. Hún gagnrýnir Hollywood-klisjurnar en notfærir sér þær um leið. Skáldsagan Þetta er allt að koma eftir Hallgrím Helgason hafði svipuð áhrif á mig á sínum tíma. Hún er gagnrýni á innhaldsleysi listarinnar í samtímanum en um leið fékk ég óþægilega á tilfinninguna að hún væri enn eitt dæmið um þetta innihaldsleysi.