Frásagnarammar, prjónaskapur og þjóðsögur

Í Bókmenntir, Fræði höf. Jón Karl Helgason

Fyrir réttum mánuði síðan birti Jón Karl Helgason hugleiðingu hér á Hugrás um sjálfhverf einkenni íslenskra fornsagna. Hann klappar sama stein í nýjum pistli nema hvað nú beinist athyglin að íslenskri þjóðsögu þar sem ein persóna segir annarri persónu þjóðsögu.
220px-Jón_ÁrnasonÍ formála sem Jón Árnason skrifaði að Íslenzkum þjóðsögum og ævintýrum á nítjándu öld kallar hann munnmælasögurnar sem þar er safnað saman „skáldskap þjóðarinnar og andlegt afkvæmi hennar öld eftir öld“. Hann segir jafnframt að slíkum munnmælum verði aldrei fullsafnað, „því að ætla sér að tæma það efni er sama sem að ætla sér að tæma ímyndunarafl þjóðarinnar sem ávallt skapar og yrkir“[1] Árni Björnsson þjóðfræðingur leggur út af þessum orðum í greininni „Hvað merkir þjóðtrú?“ frá 1996 og fullyrðir þar að Jóni og fleiri samtímamönnum hans sem fengust við söfnun:

„þjóðsagna og annarra þjóðlegra fræða hérlendis og erlendis um miðja 19. öld gerði bæði sárt og klæja við þá iðju. Sem upplýstir kristnir raunsæismenn vildu þeir ekki stuðla að endurvakningu eða viðhaldi þeirrar hjátrúar sem þeir töldu fólk á fyrri öldum hafa verið uppfullt af. Á hinn bóginn hörmuðu þeir hversu lítið væri eftir af henni því þeir töldu að fyrir bragðið yrði minna úr söfnun „þjóðlegra fræða“.“[2]

Árni telur sjálfur varasamt að túlka þjóðsögur sem vitnisburð um almenna þjóðtrú fyrr á tíð og setur fram ýmsar athyglisverðar skýringar á rótum slíkra sagna í hversdagslegum viðburðum sem lutu að barnauppeldi, siðvenjum, náttúruvernd eða draumum um betri heim. Til að mynda kunni draugasögur að hafa verið áhrifarík leið „til að kenna mönnum að ganga vel um legstaði og fara varlega með dauðs manns bein“.[3]

Sjálfar eru þjóðsögurnar í safni Jóns Árnasonar fremur fáorðar um eigin uppruna, eðli sitt og hlutverk. Flestar þeirra virðast vera fremur einfaldar í uppbyggingu og frásögnin er yfirleitt hlutlæg og ópersónuleg. Þær hefjast gjarnan á upphafsorðum á borð við: „Einu sinni …“, „Það bar til einu sinni …“, eða „Það er sagt að einu sinni …“ og þeim lýkur ofast á skýrri niðurstöðu eins og: „Skömmu síðar dó stúlka þessi“ eða „… og endar nú þessi saga“. Sjálfgæft er að vísað sé til sögumanns eða hlustanda sögunnar. Ef stokkið er á milli sögusviða eða tíma í frásögninni er oftast beitt þekktum formúlum eins og: „Nú víkur sögunni til …“, sem gefa til kynna að sögurnar segi sig í raun sjálfar, hverjum sem hlusta vill.
Íslenzkar-þjóðsögur-og-æfintýri-fyrsta-bindi_titilsíðaÍ safni Jóns Árnarsonar eru samt nokkur dæmi um sögur sem varpa ljósi á sína eigin tilurð. Ein þeirra, „Sýslumaður í álfheimum„, segir frá munaðarlausum dreng úr mannheimum sem kynnist dóttur sýslumannsins sem nefndur er í titlinum. Með hennar hjálp laumast strákur til að lesa í bókum sýslumannsins og þegar hann er fullnuma biður hann föðurinn um hönd heimasætunnar. Sýslumaður tekur því fjarri en hún telur föður sinn á að spyrja biðilinn út úr, enda hefur hann „heitið að gefa hvurjum þeim manni dóttur sína sem væri eins góður og hann“ í bóklegum lærdómi. Drengurinn stenst prófið „og að litlum tíma liðnum er haldið brúðkaup þeirra, og það er sagt að hann hafi orðið sýslumaður eftir hinn, en áður hann dó skrifaði hann þessa sögu upp“.[4] Þessi síðustu orð gefa til kynna að skrásetjari þjóðsögunnar hafi haft í höndunum upprifjun eldri manns á æskuárum sínum, skrifaða í fyrstu persónu, en sjálfur hafi skrásetjari endursagt þá heimild í þriðju persónu.

Áþekka tilvísun til uppruna tiltekinnar þjóðsögu má finna í „Þorraþræls-byl í Odda“ sem lýsir því þegar Katrín, ráðskona á heimili þeirra Gísla prófasts Þórarinssonar og Jórunnar Sigurðardóttur, varð úti milli húsa í kafaldsstormi, laust fyrir aldamótin 1800. Nóttina áður hafði heimilisfólk orðið vart við forboða eða fylgju sem benti til feigðar ráðskonunnar. Heimildamaður sögunnar er sagður vera Sigríður, dóttur hjónanna í Odda: „Hún hefur sagt frá sögu þessari og var hér um bil ellefu ára er sagan gjörðist.“[5] Eftir kynningu helstu persóna er dregin upp mynd af ullurvinnu kvenna á baðstofupalli að morgni dags en karlar eru úti að sinna skepnum. Ein griðkonan, Guðfinna að nafni, vill segja frá því sem borið hefur fyrir hana um nóttina en Katrín vill að hún þegi um þau mál. Þegar Jórunn segir Guðfinnu að leysa samt frá skjóðunni biður Katrín um að mega færa sig inn á norðurloftið í bænum þar sem rúm hennar er. Húsfreyja er treg til en lætur undan eftir að Sigríður litla hefur tekið undir óskir ráðskonunnar.

„Og í annan stað beiddi hún móður sína að lofa sér að sitja þar hjá henni því bæði vildi hún vera henni til skemmtunar og líka gjörði hún sér von um sögu hjá henni. Gengu þær svo inn í norðurloft. En Katrín vildi ekki segja sögu í þetta sinn, en sat þung í skapi við verk sitt. Þegar þær nú voru gengnar inn í loftið tók Guðfinna að segja söguna þannig: „Í gærkvöldi lokaði ég bænum eins og vant var, bæði bæjarhurð, ganghurð og baðstofuhurðinni; eftir það fór ég að hátta og vissi ekki betur en allir færu að hátta.““[6]

Við tekur þriðju persónu frásögn sem lýsir því hvernig Guðfinna hafði orðið vör við umgang í myrkrinu, einhver hafi komið upp á vesturloftið þar sem hennar rúm var, þotið þaðan inn á norðurloftið þar sem Katrín svaf og svo aftur sömu leið til út. Það sem eftir lifði nætur hafi Katrín látið illa í svefni. „En það hefur enginn frétt hvað fyrir hana bar,“ segir síðan. Þessu næst er aftur vikið „til þess sem fyrr var frá horfið að kvenfólk sat allt við vinnu sína inni í baðstofu, en karlar voru úti.“ Síðan taka við lýsingar á veðurofsanum utan dyra, óhagganlegri ákvörðun Katrínar um að fara að mjólka kýrnar hvað sem tautar og raular og loks á hrakningum hennar og fleira heimilisfólks á leið heim úr fjósinu.

Í raun er frásögnin lagskipt. Svo virðist sem skrásetjari sögunnar hafi heyrt Sigríði Gísladóttur rifja á fullorðinsárum upp þegar hún sem barn heyrði Guðfinnu að morgni dags rifja upp það sem kom fyrir hana kvöldið áður.[7] Það einfaldar ekki þessa mynd að sagan hefst í miðjum klíðum en síðan er stokkið aftur í tímann með endurliti sem er að hluta til sviðsetning (fyrstu persónu frásögn Guðfinnu innan gæsalappa) og að hluta til samantekt (þriðju persónu endursögn Sigríðar á nóttinni afdrifaríku eða endursögn skrásetjara á henni). Af þessum sökum verður mótun og miðlun sjálfrar þjóðsögunnar mikilvægur þáttur frásagnarinnar. Það er engin tilviljun að Sigríður skuli elta Katrínu inn á norðurloftið í „von um sögu hjá henni“. Ráðskonan hefur hins vegar glatað sagnagáfunni; hennar bíður það banvæna hlutskipti að verða þjóðsagnapersóna í frásögn stúlkunar.

Annað dæmi af líku tagi er „Selmatseljan“ en hún tilheyrir flokki sagna sem lýsa ástum huldumanns (ljúflings) og konu úr mannheimum. Ónefndur prestur felur uppeldisdóttur sinni að vera selráðskona eitt sumar og ferst henni það vel úr hendi. Í kjölfarið hópast að henni biðlar en hún hafnar þeim öllum. Um veturinn þykir mönnum hún þykkna undir belti og telur faðir hennar að hún sé barnshafandi en hún þvertekur fyrir það. Næsta sumar fer hún aftur í selið en einn daginn gengur smalamanni illa að finna búfénaðinn og kýrnar og fara allir úr selinu að leita nema prestsdóttirin. Þegar fólkið kemur aftur undir morgun er stúlkan „venju fremur fljót á fæti og létt á sér“ og þegar flutt er úr selinu um haustið tekur prestur eftir því að dóttir hans er „mjóslegnari um mittið en hún hafði verið veturinn áður“. Hann grunar hvernig í öllu liggur.[8] Næsta vetur kemur maður að biðja stúlkunnar, hún tekur því fjarri en faðir hennar krefst þess að hún taki bónorðinu. Hún lætur undan en fær mannsefnið til að lofa sér að taka aldrei veturvistarmenn að henni forspurðri. Líða svo nokkur ár en þess er getið að eiginkonan gangi til verka með hangandi hendi og sé aldrei „glöð eða með hýrri há“. Hún situr inni á sumrin þegar heimafólk sinnir heyskap, nema hvað tengdamóðir hennar situr hjá henni, „til að skemmta henni og annast um matseld með henni. Þess á millum sátu þær og prjónuðu eður spunnu og sagði eldri konan tengdadóttur sinni sögur henni til skemmtunnar“.[9] Líkt og í „Þorraþræls-byl í Odda“ er hér varpað skýru ljósi á virkni munnlegrar sagnahefðar í samfélaginu; eldri kynslóð kvenna skemmtir þeirri yngri með sögum meðan unnið er í baðstofu og raunar dregin upp táknræn hliðstæða milli þess að prjóna og segja sögu. Rétt eins og í tilviki þeirra Katrínar og Sigríðar kemur þó að því að konurnar tvær skipti um hlutverk:

„Eitt sinn þegar gamla konan hafði lokið sögum sínum sagði hún við tengdadóttur sína að nú skyldi hún segja sér sögu. En hún kvaðst enga kunna. Hin gekk því fastar á hana svo hin hét þá að segja henni þá einu sögu sem hún kynni og hóf þannig frásögn sína: „Einu sinni var stúlka á bæ; hún var selmatselja. Skammt frá selinu voru hamrar stórir og gekk hún oft hjá hömrunum. Huldumaður badstofumyndvar í hömrunum fríður og fallegur og kynntust þau brátt við og varð þeim allkært saman. Hann var svo góður og eftirlátur við stúlkuna að hann synjaði henni einskis hlutar og var henni til vilja í hvívetna. Fóru þá svo leikar þegar fram liðu stundir að selmatseljan var eigi einsömul og gekk húsbóndi hennar á hana með það þegar hún átti að fara í selið sumarið eftir, en stúlkan neitaði áburði þessum og fór í selið sem hún var vön. En húsbóndinn bað þá er í selinu voru að fara aldrei svo frá henni að hún væri ein eftir og hétu þeir honum góðu um það. Eigi að síður fóru allir frá henni að leita fjárins og þá tók hún léttasóttina. Kom þá maður sá til hennar er hún hafði haft samræði við og sat yfir henni og skildi á milli, laugaði barnið og reifaði. En áður hann fór á burtu með sveininn gaf hann henni að drekka af glasi og það er sá sætasti drykkur sem ég hef,“ … í því datt hnoðað úr hendinni á henni sem hún var að prjóna af svo hún laut eftir hnoðanu og leiðrétti – „sem hún hafði smakkað, vildi ég sagt hafa, svo hún varð á samri stundu alheil allra meina. Upp frá þeirri stundu sáust þau ekki, stúlkan og huldumaðurinn, en hún giftist öðrum manni sárnauðug því hún þráði svo mjög hinn fyrri  ástmann sinn og sá aldrei upp frá því glaðan dag. Og lýkur hér þessari sögu.“ Tengdamóðir henni þakkaði henni söguna og setti hana vandlega á sig. Fór svo fram um hríð að ekki bar til tíðinda og konan hélt teknum hætti um ógleði sína, en var þó góð við mann sinn.“[10]

Nokkru síðar tekur eiginmaðurinn tvo menn í vist til sín án þess að bera það undir eiginkonuna. Hún forðast mennina en að hausti, þegar hjónin ætla að ganga til altaris, skipar bóndi húsfreyju að fara og kveðja þá með kossi eins og annað heimilisfólk. Konan lætur til leiðast en finnst skömmu síðar í herbergi veturvistarmannana í faðmlögum við þann eldri. Þau eru bæði dáin, sprungin af harmi. Sá yngri stendur grátandi yfir þeim, en hverfur í burtu skömmu síðar „svo enginn vissi hvert hann fór. Þóttust nú allir vita af sögu þeirri er húsfreyja hafði sagt tengdamóður sinni að hinn meiri komumaður hefði verið huldumaður sá sem húsfreyja hafði kynnzt við í selinu og hinn minni sonur þeirra, sem á burtu hvarf.“[11]

Fyrri tvær þjóðsögurnar sem hér hafa verið reifaðar gefa sig beinlínis út fyrir að vera ævisögulegar. Hugmyndin er væntanlega sú að styrkja veruleikalíkingu frásagnanna, gera þær trúverðugar þrátt fyrir að sagt sé frá ótrúlegum eða yfirnáttúrlegum viðburðum. „Selmatseljan“ hefur hins vegar þá sérstöðu að vera rammafrásögn, hreinræktuð sögusögn: Ein þjóðsaga er greipt inn í aðra með þeim hætti að þjóðsagnagerð og sagnaflutningur verða höfuðviðfangsefni textans. Samband selmatseljunnar og tengdamóðurinnar endurspeglar samband sagnaþuls og hlustanda, höfundar og lesanda. Frásögnin vekur grun um að allar þjóðsögur geti verið dulbúnar ævisögur þar sem höfundur lýsir eigin reynslu í þriðju persónu. Sú spurning hlýtur að vakna af hverju og við hvaða aðstæður „Selmatseljan“ hafi verið „prjónuð“ upphaflega. Er hugsanlegt að höfundurinn sé kona sem sjálf hafi gifst nauðug eiginmanni sínum en borið í brjósti ást til annars manns?

Nú er reyndar ljóst að einn merkasti endurritari íslenskra þjóðsagna, Eiríkur Laxdal (1743–1816), lék sér með slíkar og þvílíkar spurningar þegar hann samdi Sögu Ólafs Þórhallasonar í kringum aldamótin 1800. Um er að ræða tímamótaverk í íslenskri bókmenntasögu sem varðveittist lengi aðeins í frumriti höfundar og tveimur afritum og kom ekki fyrir almenningssjónir fyrr en árið 1987, þá í prentaðri útgáfu Þorsteins Antonssonar og Maríu Önnu Þorsteinsdóttur. Í verki Eiríks má, ef að er gáð, finna einhvers konar frumdrög „Selmatseljunnar“, afar magnaða frásögn þar sem ekki er aðeins sögð þjóðsaga inni í annarri þjóðsögu heldur saga inni í sögu inni í sögu. Greining á þessari margföldu rammafrásögn og tengslum hennar við „Selmatseljuna“ bíður betri tíma. 


[1] Jón Árnason. „Formáli Jóns Árnasonar.“ Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. 1. bindi. Safnað hefur Jón Árnason. Ný útgáfa. Ritstj. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1961, s. xvii og xxxiii.

[2] Árni Björnsson. „Hvað merkir þjóðtrú? Skírnir 170 (vor 1996), s. 86.

[3] Sama heimild, s. 98–99.

[4] Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. 3. bindi. Safnað hefur Jón Árnason. Ný útgáfa. Ritstj. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1963, s. 186.

[5] Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. 1. bindi. Safnað hefur Jón Árnason. Ný útgáfa. Ritstj. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1961, s. 409.

[6] Sama heimild, s. 409.

[7] Sú staðreynd að Sigríður litla er með Katrínu þegar Guðfinna segir frá gæti jafnvel bent til að milli stúlkunnar og griðkonunnar sé enn einn milliliðurinn, til að mynda Jórunn húsfreyja, sem hafi hlustað á Guðfinnu og upplýst Sigríði síðar um það sem gerðist á baðstofupallinum eftir að þær Katrín voru farnar inn á norðurloftið. Í síðari hluta sögunnar getur Katrín hins vegar heyrt á tal fólks á baðstofupallinum úr rúmi sínu þannig að ekki er hægt fullyrða neitt um þetta efni.

[8] Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. 1. bindi. Safnað hefur Jón Árnason. Ný útgáfa. Ritstj. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1961, s. 64.

[9] Sama heimild, s. 64.

[10] Sama heimild, s. 64–65.

[11] Sama heimild, s. 66.

Um höfundinn
Jón Karl Helgason

Jón Karl Helgason

Jón Karl Helgason er prófessor í Íslensku sem öðru máli við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Hann hefur skrifað fræðibækur og -greinar, fengist við þýðingar og komið að ritstjórn tímarita, bóka og vefja á Netinu. Sjá nánar

Deila