Verður íslenska gjaldgeng í stafrænum heimi?

Í Fræði, Málvísindi, Tungan og tölvan höf. Eiríkur Rögnvaldsson

Á undanförnum árum hafa komið fram ýmsar skýrslur um nauðsyn þess að styrkja íslenskuna í stafrænum heimi og gera hana gjaldgenga í samskiptum okkar við tölvur og tölvustýrð tæki. Nú er þörf á aðgerðum.
Íslensk málstefna var sett vorið 2009 og birt í bæklingnum Íslenska til alls. Þar var um að ræða tillögur sem Íslensk málnefnd hafði unnið að frá ársbyrjun 2007, en þetta var í fyrsta skipti sem mörkuð var ítarleg opinber stefna um tungumálið – stöðu þess, meðferð, varðveislu og eflingu á ýmsum sviðum. Eitt þessara sviða er íslenska í tölvuheiminum. Þar er  meginmarkmiðið:islenska_til_alls

Að íslensk tunga verði nothæf – og notuð – á öllum þeim sviðum innan tölvu- og upplýsingatækninnar sem varða daglegt líf alls almennings.

Til að skýra þetta nánar er bætt við:

Þetta merkir í fyrsta lagi að viðmót algengs hugbúnaðar (valmyndir, hjálpartextar o.s.frv.) þarf að vera íslenskt; í öðru lagi að til þarf að vera ýmiss konar hugbúnaður sem liðsinnir og leiðbeinir notendum við notkun íslensks máls (leiðréttingarforrit, þýðingarforrit, hjálparforrit fyrir fatlaða); og í þriðja lagi að unnt á að vera að nota íslensku sem samskiptamál við ýmiss konar tölvu- og tæknibúnað (upplýsingakerfi, þjónustuver, tölvustýrð tæki af ýmsu tagi).

Í málstefnunni eru svo taldar upp ýmsar aðgerðir sem grípa þurfi til eigi þetta markmið að nást, s.s. íslenskun notendahugbúnaðar fyrir skólakerfið og opinberar stofnanir, uppbygging, efling og opnun mállegra gagnasafna, gerð þýðingarforrita og leiðréttingarforrita, endurbætur á talgreini og talgervli, o.fl. En þótt málstefnan væri samþykkt einróma á Alþingi 12. mars 2009 fylgdu engar tillögur um að ráðist yrði í þessar aðgerðir, hvað þá að fé væri veitt til þeirra.

Tvær skýrslur

Í ársbyrjun 2010 skipaði mennta- og menningarmálaráðherra þó nefnd „til að fylgja eftir stefnu um notendaviðmót á íslensku í skólum og […] gera áætlun um aðrar aðgerðir sem tilgreindar eru í málstefnunni um íslensku í tölvuheiminum“. Þessi nefnd skilaði áliti sumarið 2012 og lagði fram fjölda tillagna sem skiptust í þrjá meginþætti. Þær vörðuðu í fyrsta lagi íslenskt notendaviðmót hugbúnaðar, og þar var lögð áhersla á útbreiðslu íslensks viðmóts þar sem það er til, eflingu hugbúnaðarþýðinga, og stuðning við íðorðastarf. Í öðru lagi var lagt til að fé yrði veitt til þróunarverkefna á sviði máltækni – talgreiningar, málfarsleiðréttingabúnaðar og vélrænna þýðinga. Í þriðja lagi var lagt til að gert yrði átak í gerð rafræns námsefnis á íslensku fyrir spjaldtölvur.
islenska_a_stafraenni_oldÞað er fljótsagt að engum af þessum tillögum hefur verið hrint í framkvæmd. En um það leyti sem nefndin skilaði af sér var gefin út ítarleg skýrsla undir heitinu Íslensk tunga á stafrænni öld / The Icelandic Language in the Digital Age. Þetta var afrakstur viðamikils evrópsks verkefnis, META-NET, sem stóð yfir árin 2011-2013 og tók til 30 evrópumála. Einn meginþáttur verkefnisins fólst í því að kanna stöðu máltækni fyrir tungumálin 30 og rafrænan stuðning við þau, og gera grein fyrir niðurstöðunum í tvímála skýrslum, á viðkomandi máli og ensku.
Niðurstaða þessarar könnunar var sú að íslenska stendur næstverst af málunum 30 á sviði máltækni. Meginályktun íslensku skýrslunnar er þessi:

Íslenska er ekki í bráðri hættu, þrátt fyrir yfirburði enskunnar í máltækni og tölvumálvísindum. Á hinn bóginn gæti staðan gerbreyst á svipstundu þegar ný kynslóð tækninnar fer fyrir alvöru að ráða við mannlegt mál á skilvirkan hátt. […] Tungumál sem jafnvel mjög fáir tala geta lifað af, verði fullnægjandi máltæknibúnaður tiltækur. Án slíks búnaðar munu jafnvel stórþjóðatungumál verða í mikilli hættu. Eigi íslenska að vera lífvænleg þjóðtunga í þróuðum heimi verður hún að geta staðið undir kröfum upplýsingatækninnar. Fjárfesting í máltækni verður því að vera grunnþáttur í framkvæmd íslenskrar málstefnu.

Þingsályktun

Í framhaldi af þessari skýrslu lagði allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis fram þingsályktunartillögu vorið 2014 um „aðgerðaáætlun um notkun íslensku í stafrænni upplýsingatækni“. Tillagan var samþykkt einróma og hljóðar svo:

Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa nefnd sérfræðinga í málvísindum og upplýsingatækni sem geri áætlun um aðgerðir er miði að því að gera íslensku gjaldgenga í stafrænni upplýsingatækni og stuðla að notkun hennar á þeim vettvangi. Áætlunin feli í sér tímasett yfirlit um aðgerðir og áfanga, kostnaðarmat og fjármögnun. Nefndin leggi áætlun sína fram í síðasta lagi 1. september 2014.

Þrátt fyrir þá dagsetningu sem tilgreind er í ályktuninni var nefndin ekki skipuð fyrr en í byrjun september 2014 og skilaði skýrslu í desember sama ár. Þar er lagt til

að fjárfest verði í íslenskri máltækni með sérstakri langtímaáætlun til 10 ára sem styrki bæði doktorsnema og einstök tækniþróunar- og innviðaverkefni og fylgi þannig fordæmi nokkurra Evrópuþjóða sem við berum okkur gjarnan saman við. Nefndin áætlar að það þurfi um einn milljarð króna til að byggja nauðsynlegan grunn þannig að í lok áætlunarinnar verði íslenskan komin í flokk nágrannatungumála þegar litið er til stuðnings við máltækni. Þetta er vissulega mikið fé, en nefndin telur að á þessu sviði eigi þjóðin ekkert val, sé raunverulegur vilji til þess að gera Íslendingum kleift að halda áfram að nota íslensku á öllum sviðum þjóðlífsins.

Nefndin lagði til að fé til máltækni yrði úthlutað gegnum sérstakan samkeppnissjóð sem Rannís yrði falin umsjón með. Við lokaafgreiðslu fjárlaga ársins 2015 var samþykkt breytingartillaga fjárlaganefndar um „15 millj. kr. framlag til aðgerða er miði að því að gera íslensku gjaldgenga í stafrænni upplýsingatækni og stuðla að notkun hennar á þeim vettvangi í samræmi við þingsályktun nr. 18/143 sem samþykkt var í vor“. Vorið 2015 var svo Máltæknisjóður stofnaður og úthlutunarreglur hans staðfestar af mennta- og menningarmálaráðherra. Fyrstu styrkjum var úthlutað í haust.

Staða og horfur

Þær 15 milljónir sem fengust til máltækni á þessu ári duga skammt – í tillögum nefndarinnar var gert ráð fyrir 40 milljónum á árinu, og 90 milljónum á næsta ári. Í fjárlagafrumvarpi fyrir 2016 eru hins vegar aðeins ætlaðar 30 milljónir í Máltæknisjóð – þriðjungur af því sem nefndin lagði til. Þó er e.t.v. ekki útséð um að fjárveitingin verði hækkuð. Í ræðu sem Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra flutti við setningu landsfundar Sjálfstæðisflokksins 23. október sl. sagði hann m.a.:

Nú er svo komið að tölvutækni og samskiptatækni ýmiss konar er á góðri leið með að yfirtaka því sem næst öll samskipti í mannlegu samfélagi og þykir örugglega sumum nóg um. Skylda okkar er að tryggja að börnin okkar læri íslensku og noti hana, læri að skilja heiminn með þeim hugtökum sem íslenskan hefur þróað í meira en árþúsund […]. Við verðum því að tryggja að íslenskan verði tæk sem tungumál sem hægt er að nota við þessar breyttu aðstæður, í þessari nýju samskiptatækni. Þetta er stórmál sem ekki hefur farið nægilega mikið fyrir í umræðunni en hlutirnir eru að breytast með ógnarhraða – maður sér það á börnunum sínum hvað allt er að taka miklum og örum breytingum. Við þurfum þess vegna að vinna mikla undirbúningsvinnu og fjárfesta í þekkingu og tækni. Ef við gerum það ekki óttast ég að börnin okkar muni nota íslenskuna minna og minna, og við þurfum því – og ég legg það til – að við ráðumst af krafti í þá vinnu sem vinna þarf til að gera íslenskuna tæka í nútímasamskiptum með allri þeirri tækniþróun sem er að verða. Við þurfum að horfa til tölvu- og fjarskiptatækninnar. Þetta mun kosta okkur nokkra fjármuni, en það eru smámunir einir miðað við þá hagsmuni sem undir eru, sjálfa þjóðartunguna.

Því verður að treysta að hér sé ekki um innantóm orð að ræða, og ráðherra fylgi þessum orðum eftir með því að leggja til verulega hækkun á framlagi í Máltæknisjóð við lokaafgreiðslu fjárlaga í desember. Boltinn er hjá ríkisstjórninni – vonandi fær hún ekki dæmda á sig leiktöf.

Um höfundinn
Eiríkur Rögnvaldsson

Eiríkur Rögnvaldsson

Eiríkur Rögnvaldsson er prófessor í íslenskri málfræði. Undanfarin ár hefur hann einkum fengist við máltækni en hefur einnig stundað rannsóknir í samtímalegri og sögulegri setningafræði, svo og orðhlutafræði og hljóðkerfisfræði. Sjá nánar

Deila