Græn pinni í korti

Tilviljanakenndara lýðræði?

Í af eldri vef, Pistlar, Umfjöllun höf. Íris Ellenberger

 
Um höfundinn
Íris Ellenberger

Íris Ellenberger

Íris Ellenberger er nýdoktor við sagnfræðistofnun Háskóla Íslands. Hún leggur stund á rannsóknir á sögu kynverundar á Íslandi og sögu fólksflutninga með áherslu á samskipti, átök og samblöndum ólíkra menningarkima í íslensku þéttbýli.

Þegar Ísland öðlaðist sjálfstæði höfðu fjölmargir efasemdir um að svo lítil þjóð gæti valdið sjálfstæðu ríki. Það er augljóslega mikið verk fyrir fáa einstaklinga að byggja upp og viðhalda grunnstoðum lýðræðisins. Í svona fámennu samfélagi, þar sem allir þekkja alla, er líka hætta á að hagsmunatengsl beri hag almennings ofurliði þegar ákvarðanir eru teknar.

Það eru ekki nema rúm tvö ár síðan að Íslendingar fengu að finna fyrir afleiðingum þess að láta einsleitan og nátengdan hóp manna um að halda á stjórnartaumunum. Í kjölfar hrunsins títtnefnda hófst mikil og frjó umræða um leiðir til að hindra að klíkumyndun og óeðlileg hagsmunatengsl myndu á ný ráða ríkjum í íslenskum stjórnmálum. Flestir voru sammála um að finna þyrfti leiðir til að búa til annan valkost við flokkakerfið og voru þá persónukjör, slembival og hlutköstur nefnd sem heppilegir valkostir. Persónukjör hefur þegar verið notað í kosningum til Stjórnlagaþings hins vegar hefur lítil verið rætt um slembival.

Slembival hefur marga kosti umfram hefðbundnar kosningar eins og bandaríski félagsfræðingurinn Erik Olin Wright hefur bent á. Hann heldur því fram að þeir sem valdir séu með slembivali séu venjulegir borgarar, ekki atvinnustjórnmálamenn, og hagsmunir þeirra því líklegri til að endurspegla hagsmuni almennings. Þar að auki sé hægt að haga valferlinu þannig að útkoman endurspegli að fullu skiptingu mannfjöldans á vissum sviðum, t.d. er varðar kyn, búsetu og aldur. Það gerir slembival að spennandi valkosti því margir hafa bent á að persónukjör kemur oft illa út fyrir konur og minnihlutahópa.

Þriðji kosturinn við slembival, samkvæmt Erik Olin Wright, er að ákvarðanir slembivalinna fulltrúa geti verið líklegri til að endurspegla einhvers konar almenna hagsmuni borgaranna frekar en sérhagsmunni ákveðinna hópa með sterk tengsl við stjórnmálamenn. Vandamálið við hefðbundið flokkakerfi sé m.a. það að hinir kjörnu eigi það ekki aðeins til að hafa hagsmuni sem eru ólíkir hagsmunum almennra borgara heldur einnig annars konar félagslegan bakgrunn. Þeir séu oft hluti af öflugum tengslanetum einstaklinga, hópa og fyrirtækja sem einnig hafa aðra hagsmuni en almenningur. Þetta vandamál þekkjum við vel á Íslandi.

Nú spyrja eflaust margir hvort slembival sé raunhæfur kostur en ekki eins konar útópía. Slembival eru notað víða um heim. Kviðdómar eru gjarnan valdir með slembivali og borgaraþing hafa víða verið mönnuð með slembivalsfulltrúum. Þekktasta dæmið er e.t.v. frá Bresku Kólumbíu í Kanada þar sem endurskoða þurfti kosningalöggjöf fylkisins. Verkefnið var falið borgaraþingi mönnuðu fulltrúum almennings sem valdir voru með slembivali. Sú tilraun sýndi að það er engin ástæða til að ætla að slembival leiði til þess að hinir kjörnu fulltrúar taki óskynsamlegar eða íhaldssamar ákvarðanir hafi þeir fengið allar nauðsynlegar upplýsingar og nægilega aðstoð við að aðlagast hlutverki sínu.

Slembival hefur sannarlega einnig sína ókosti. Það þarf t.d. að tryggja að gæði umræðu og upplýsingaflæðis séu nægileg til að vega upp á móti þeirri staðreynd að þorri almennings hefur ekki sömu tæki og frambjóðendur sem starfa innan stjórnmálaflokka til að afla bestu upplýsinga og meta gæði þeirra upplýsinga sem þeim berast. En dæmið frá Bresku Kólumbíu sýnir að hægt er að yfirstíga þessa erfiðleika ef rétt er haldið á spöðunum.

Ísland er lítið samfélag, hinar „ráðandi stéttir“ eru fámennar og hagsmunatengsl ríkjandi hvert sem litið er. Eftir það sem á undan er gengið er alls ekki að undra að almenningur beri lítið sem ekkert traust til yfirvalda eins og endurspeglast í hverjum Þjóðarpúlsi Gallup á fætur öðrum. Fyrst svo er komið fyrir þjóðinni ber okkur e.t.v. að hugleiða hvort slembival og hlutköstur séu hentug tæki til að veikja þessi tengsl. Það mætti t.d. gera, með því að færa vald í hendur borgaraþinga mönnuðum fulltrúum sem valdir eru með slembivali eða með því að innleiða slembival í þingkosningar og nefndarkjör eða velja á milli hæfra umsækjenda um lykilstörf hjá hinu opinbera með hlutkesti. Slembival og hlutköstur eru einmitt ákjósanleg tæki í samfélagi þar sem mikil tortryggni ríkir gagnvart stjórnvöldum. Tilviljanakenndara val á fulltrúum almennings getur, ef rétt er að því staðið, dregið úr klíkumyndun og komið í veg fyrir að ákveðnir hagsmunahópar sölsi ríkisvaldið undir sig. Það er einmitt rík þörf á því um þessar mundir að auka traust milli almennings og ríkisvalds og það er e.t.v. best gert með því að færa val á fulltrúum almennings út fyrir stjórnmálaflokkana, færa ákvarðanatöku í ríkari mæli til almennings og gera hann þannig að virkum þátttakanda í stjórnmálum.

Nánari upplýsingar:

Lýðræðisfélagið Alda hefur lagt til að slembival verði notað við val á nýju Stjórnlagaþingi. Jafnframt hefur félagið lagt fram tillögur til breytinga að stjórnarskrá þar sem slembival og hlutköstur koma við sögu:

http://lydraedi.wordpress.com/2011/02/03/alyktun-um-kosningu-til-stjornlagathings-i-ljosi-nidurstodu-haestarettar/

http://lydraedi.wordpress.com/2011/02/01/tillogur-til-stjornlagathings/

Eric Olin Wright, Envisioning Real Utopias 6. kafli (pdf)

Jack MacDonald, Randomocracy. A Citizens Guide to Electoral Reform in British Colombia (pdf)