Saltarinn og sálmar Matthíasar Johannessen á atómöld

Um höfundinn

Pétur Pétursson

Pétur Pétursson er prófessor við Guðfræði- og trúarbragðafræðideild Háskóla Íslands. Sjá nánar

Sálmar á atómöld eftir Matthías Johannessen komu fyrst út sem sérstakur flokkur í ljóðabókinni Fagur er dalur árið 1966 en þá var kalda stríðið í algleymingi og aðeins rétt rúmir tveir áratugir frá því að atómsprengjan féll á Hírósíma. Bítlarnir voru búnir að slá í gegn og gerbylta unglingamenningunni á Vesturlöndum, tímar blómabarnanna í uppsiglingu og stúdentabyltingar í aðsigi. Formbylting í ljóðlist var brostin á og deilur um abstraktlist og óhefðbundin atómljóð höfðu staðið um nokkurt skeið og þá tók ritstjóri Morgunblaðsins upp á því að gefa út sálma sem hann kenndi við atómöld.  Gagnrýndur  og menningarvitar vissu ekki hvaðan á sig stóð veðrir og kirkjunnar menn setti hljóða. Atómsálmarnir voru endurútgefnir í sérstakri bók árið 1991 en þá hafði Matthías bætt nokkrum við, þeir voru orðnir 65 í stað 49 áður. Dr. Gunnar Kristjánsson prófastur skrifaði ágætan formála að þeirri útgáfu[1] og er að nokkru stuðst við hann í þessari grein, en hér er aðallega byggt á lestri ljóða Matthíasar, greinum hans og dagbókum og síðast en ekki síst á samtölum sem höfundur hef verið svo lánsamur að eiga við hann með nokkuð reglulegu millibilis í rúman áratug.

Þeim sem hafa kynnt sér fjölbreytilegt höfundarverk Matthíasar Johannessen þarf ekki að koma á óvart að hann hafi sent frá sér sálma í óbundnu máli, já heilan flokk, heila bók með sálmum og í raun heldur ekki að hann hafi kennt þá við atómöld. Það væri þó eðlilegra að kenna sálma gullöld, miðöld, eða jafnvel fornöld en við nútímann. Sálmar virðast úr takt við tíma þegar mannkynið stendur frammi fyrir þeirri staðreynd í fyrsta skipti í sögunni að ráða yfir tólum og tækjum til að tortýma sjálfu sér. Er þá ekki einmitt endanlega búið að gagna af Guði dauðum og um leið stuðlum, höfuðstöfum og endarími?

Til að komast að kjarnanum velur Matthías eins og svo oft fyrr og síðar að setja viðfangsefnið upp í andstæður, tvo póla sem fáum dettur í hug að fari saman. Sálmar eru bókmenntaform sem hefur með guðstrú að gera og leiðir hugann að Davíðssálmum, flokki 150 sálma sem fengið hefur nafnið Saltarinn og er ein af bókum Gamla testamentisins, en fræðimenn telja að suma þessara sálma megi rekja beint til Davíðs konungs Gyðinga.

Segja má að þessi Saltarinn tengi saman Gamla- og Nýja testamentið, enda er hann oft gefin út með Nýja testamentinu. Saltarinn, sem þýðir sungin lofgjörð (gr. psalterion), er safn ljóða og bæna sem endurspegla trúartraust Ísraelsþjóðarinnar, lofgjörð, þakkarbænir og harmaljóð allt frá dögum Davíðs konungs á ofanverðri 10.öld f. Kr. og til þess er reglu var komið á helgihaldið í musterinu sem reist var eftir að þjóðin sneri heim aftur eftir útlegðina í Babýlon.[2] Þetta var sálma- og bænabók Jesú Krists og hann heimfærði margt í henni upp á sjálfan sig og hlutverk sitt og þá sérstaklega messíasarhugmyndirnar, vonirnar sem voru bundnar við hinn um hinn smurða konung af ætt og kynþætti Davíðs, son Guðs, sem mundi koma og frelsa þjóðina.[3] Fyrstu kristnu söfnuðirnir túlkuðu líf Jesú og starf út frá þessum sálmum, enda er að finna fjöld beinna tilvitnana í Saltarann í ritum Nýja testamentisins auk marvíslegra túlkana sem skírskota til þeirra.[4]  Kristur gengur inn í þann sáttmála sem Guð gerði við Davíð konung, harðsveininn sem sameinaði ættflokkana í eitt ríki og undirbjó jarðveginn fyrir musterið í höfuðborginni Jerúsalem. Saltarinn er ekki síður mikilvægur fyrir kristna menn og kirkjufeðurnir byggðu á honum í ritum sínum og hann hefur verið uppistaðan í tíðagjörðinni í klaustrum, skólum og kirkjum. Það segir nokkuð um mikilvægi hans fyrir kristni á Íslandi í öndverðu að þegar Sæmundur tók sér ferð á hendur til Íslands með fulltingi Kölska hafði hann eina bók meðferðis og það var Saltarinn, en hann dugði og sú háskaferð endaði vel. Í Laxdælu er sagt frá því að þegar Guðrún Ósvífursdóttir dró sig í hlé eftir viðburðaríkt líf hafi hún löngum dvalið í kirkju við lestur Saltarans. Bendir þetta til þess að hún kunnað Saltarann utanað eins og margir gyðingar og kristnir fyrr og síðar og að hún hafi hneigst að klausturlifnaði.

Atómöld virðist kalla á allt annað en það tjáningarform sem Saltarinn gengur út á. Kjarnavopnin, sem bjuggu til atómöld, glenna kjafta sína framan í sköpun Guðs og ógnin felst í því að þau geta sent hana norður og niður. Hið skapaða hefur tekið völdin af skaparanum, gefið honum puttann eins og sagt er. Mannkynið hefur gert sig að „tvímælalausum herrum himins og jarðar“ (Sálmar á atómöld, 1991, 40) en um leið er það sjálft orðið að skrýmsli, villidýri sem ógnar allri sköpuninni sem er eins og lömuð bráð í kjafti þess (58). Þetta er „ófrjó öld kaldra orða“ en Matthías bregst við henni með því að senda frá sér sólarljóð sem þrátt fyrir þetta er ætlað að kveikja nýjan dag, nýja von í vonlausum aðstæðum. Í þessu samhengi ber að skilja sálm 59:

Gráðugur er dauðinn,
fleygir tíminn lífi okkar í óseðjandi gin,
við sjáum það glefsa til ykkar
hvassar vígtennur öldunnar,
hugsum: Saltur er dauðinn.
En landið
bíður með heita
framrétta hönd.

Þetta er ekki nútímaljóð þótt það sé í óhefðbundnum stíl heldur sálmur. Ljóð skáldsins verður að sálmi sem í eðli sínu er lofgjörð til skaparans og þess sem  hefur skapað náttúruna, fegurð hennar og mannlífsins, fegurðina í hinu stóra og smáa. Eins og í Davíðssálmum þá er Guð ávarpaður í sömu andrá og landið, fjöllin, hæðirnar, dalirnir, lækirnir og hafið.

Það er einmitt frammi fyrir atómöld sem skáldið er knúið til  að lofa og þakka þeim sem er upphaf alls. Sálmar á atómöld eru miklu frekar í ætt við guðstrú 23. Davíðssálms, „Drottinn er minn hirðir, mig mun ekkert bresta. Á grænum grundum…“ en sálminn þar á undan (Sl 22.), sem Jesús fór með á krossinum[5]:„Guð minn, Guð minn! Hví hefur þú yfirgefið mig? Ég hrópa en hjálp mín er fjarlæg. „Guð minn!“ hrópa ég um daga en þú svarar ekki.“ Kærleikur Guðs er óendanlegur og Matthías veit að hann er umvafinn honum:

Óendanlega smátt er sandkornið á ströndinni.
Óendanlega stór er kærleikur þinn.
Ég er sandkorn á ströndinni,
kærleikur þinn hafið. (6)

Það er þessi kærleikur sem tengir skáldið við Guð en ekki synd og sektarkennd. En sálmarnir eru líka bæn, jafnvel bölbæn, „þið farið í glatkistuna, segir myrk rödd. Við munum grafa ykkur.“ (65) og um leið harmljóð, angurvær saknaðarljóð og þetta er einn þráðurinn í Sálmum á atómöld þótt hann sé ekki ríkjandi. Þetta eru hvorki píslarsálmar né passíusálmar heldur fyrst og fremst lofgjörðarsálmar sem eins og Davíðssálmar hafa aðeins eitt grunnstef og það er bjargföst guðstrú. Það er trúin á einn Guð og alnánd hans sem er frumhvati þessara sálma þótt þar sé komið víða við og margt tínt til en það er vegna þess að Guð er alls staðar. Skáldið mætir honum ekki síst í því smáa sem aðrir taka jafnvel ekki eftir.

Matthías er því alltaf að koma á óvart, tekur hið óvænta inn í lofgjörðina og gengur mjög langt í þessu og er stundum barnalegur en það er ábyggilega stílbragð. Skáldið er jafnvel óleyfilega bjartsýnt mitt í gini villidýrsins á öld gereyðingar. Bjartsýni aldamótanna 1900 og kynslóðarinnar sem við þau eru kennd var bannlýst í kjölfar tveggja heimsstríða í hinum menntaða heimi en hún rís upp í öllum sínum óleyfilega krafti í sálmum Matthíasar þar sem hann segir við Guð sem átti að vera löngu dauður: „Þekkingin er segl, kærleikur þinn seglfylling. Þú blæst til byrjar svo við megum lifa þúsund ár sem einn dag“ (49).

Og Matthías leyfir sér þá tilfinningasemi við þessar aðstæður að sjá Guð í litlu barni sem liggur alsaklaust í vöggu sinni með iðandi hendur, hjalandi og brosandi með tvær tennur sem hann sér eins og hvíta svani og spyrjandi augu sem verða honum tákn um „óráðinn glampa nýs dags á himni“ (42). Þannig er nú ljóðskáldið frammi fyrir gereyðingunni, hvílík óskammfeilni, er því ekkert heilagt, ekki einu sinni dómsdagur? En líklega er Matthías hér að lýsa hinni nýju jörð og hinum nýja himni og er þá í stíl við höfund Völuspár sem fór að tala um sjálfsána akra, græna lauka og laxa í ám á fjöllum og erni sem veiða þá, steypa sér á flugi ofan af himni og læsa í þá klóm sínum og fljúga með til unga sinna hærra uppi á fjallstindinum. Best að fara varlega í að fordæma þennan skort á dauðans alvöru skáldsins frammi fyrir atómvá.

Matthías, þessi orðsins maður, maður sem gerði það að ævistarfi sínu að skrifa, búa til orð, sækir í þögnina og ég sé hann, Vesturbæinginn, fyrir mér staðnæmast á göngutúr um Ægissíðunna í þungum þönkum hugsandi og skynjandi að heimsendir er í nánd: „Þei, þei, sumar um sjó og jörð – gömul sker sem yddi á þegar sjórinn lagðist til hvílu – ósvaraður leyndardómur í spurnaraugum forvitina drengja, rök efsta dags … þei, þei, þannig koma skerin úr hafi tímans … fjöruþögn milli þanga“ (64). Sálmarnir eru eins og sker sem koma upp úr hafi eilífðarinnar þegar fjarar og þá verður skáldið að hafa þögn hið ytra til þess að innri þögn geti tekið við því þá koma orðin úr þess innra hafi, úr innri þögn sem er skáldinu mikilvægari en allt annað, eins mikilvæg og hin dimma nótt sálarinnar var Jóhannesi á krossi til þess að geta lýst hinu eilífa ljósi, hinu óskapaða ljósi kærleikans.[6] Bænamál Matthíasar á sér uppsprettu í þögninni og að þessu leyti fer hann að ráði meistara síns sem kenndi lærisveinum sínum að biðja í einrúmi áður en hann fór með Faðirvorið (Mt 6.6).

Í Sálmum á atómöld (44) birtist sama hugsun þannig:

Milli þín og okkar
bænin.
Með þögninni
eyðir þú öllum misskilningi
eins og sól þurrki dögg
af morgungrænum blöðunum.

Hér er Matthías í sömu stellingum og frelsarinn þegar hann flutti ræðuna frægu um fugla himinsins og liljur vallarins enda hefur það oft komið fram að hann lítur á Jesú Krist sem hið mikla skáld Nýja testamentisins. Í samsömuninni við Krist lýsir hann sér sem hjálpræðishermanni, ekki þeim sem fer með blæstri og bumbuslætti um götur og torg og veldur hávaða heldur er hann eins og þessi hermaður „glaður í andanum“ og því segir Matthías:

Ég opna hjarta mitt,
þetta innmúraða búr ljóða minna
og sendi þau eins og fugla
út meðal fólksins (36).

Hvað getur verið mikilvægara en að lýsa skerjunum sem afhjúpa raunveruleikann, öllu því sem býr undir niðri, þegar skáld stendur frammi fyrir dómsdegi atómaldar. Þá býr hann sér til nýtt og persónulegt táknmál. Hið hefðbundna tjáningarform dómsdagsins, englar með lúðra, Surtur sem fer sunnan með sviga lævi, líkamar sem rísa upp frá dauðum, logandi eldur helvítis og jarðskjálfar, hrun í fjöllum þegar björgin klofna, reiður Guð sem er dómari – þetta notar hann ekki. Við fáum heldur ekki lýsingar á skriðdrekum eða orustuþotum, engar skotgrafir eða hermannabraggar í þessum ljóðum. Gamalt og nýtt táknmál stríðsins er víðs fjarri Sálmum á atómöld. En í staðinn gerir Matthías það sem hann gerir svo oft í því myndmáli sem hann dregur upp eftir að hann er búinn að skapa dramatískar andstæður þannig að lesandinn er farinn að standa á öndinni. Hann kemur honum í opna skjöldu og segir eins og ekkert hafi í skorist: „hafið brosir við steinum“. „Þegar sól skín, kemur hlýr andvari af heiðum“ (53). Þetta getur Matthías sagt því Guð er svo líkur afa hans. Lýsingin á honum í 9. sálmi minnir á lýsingu í Daníelsbók á Drottni sem kemur úr skýjum til dómsins á efsta degi, hann er aldraður og hvíthærður (Dan 7.9).

Hér hefur verið bent á að Sálmar á atómöld eru náskyldir Saltaranum, sálmabókinni sem kennd er við Davíð, söngvaskáldið, hjarðsveininn og herkonunginn, sem kvað (Sl 24):

Drottni heyrir jörðin og allt sem á henni er,
heimurinn og þeir sem í honum búa,
því að hann grundvallaði hana á hafinu
festi hana á vötnunum.

Davíð var alinn upp í sveit og gætti hjarðar föður síns sem hann fylgdi eftir um haglendi þar sem kindurnar gátu verið á beit. Hann horfir upp til fjallanna og þar fannst honum Guð vera, þar fannst honum konungstóll hans vera, þar sem mætast himinn og jörð og ekkert skyggir á. Matthías er aftur á móti borgarbarn frá upphafi og kann best við sig í Vesturbænum, á Landakotstúninu og við Ægissíðuna. Davíð spyr í 24. sálmi: „Hver fær að stíga upp á fjall Drottins og hver fær að dveljast á hans helga stað?“ Og svarið er: „Sá sem hefur flekklausar hendur og hreint hjarta, sækist ekki eftir hégóma og vinnur ekki rangan eið.“

Matthías þarf aftur á móti ekki að fara upp á fjöll til að finna Guð og hvorki inn í musteri né dómkirkjur en hann er í fjörunni og stefnir út á hafið.

Dr. Gunnar Kristjánsson bendir á að Matthías sé sem trúarskáld ekki skáld trúfræðinnar heldur trúarreynslunnar. Hann hefur þrátt fyrir allt áreitið á sínum langa ferli sem ritstjóri og flokksmaður, skáld og manneskja leitast af fremsta megni við að halda höndum sínum óflekkuðum og hefur tekist það á undraverðan hátt miðað við allt það sem hann lenti í á vettvangi blaðamennsku og stjórnmála á dögum kalda stríðsins. Eiðsvarinn íhaldinu og Sjálfstæðisflokknum hefur hann forðast það eins og heitan eld að vinna ranga eiða og frammi fyrir margvíslegum tilboðum og vegtillum hatar hann hégómann og fer út í búð að kaupa mjólk og brauð með sixpensarann sinn á höfðinu helst í gallabuxum og flíspeysu og þannig vill hann helst vera þegar hann flytur sína fyrirlestra og erindi því alltaf er verið að biðja hann um slíkt. Það sýnir sig að hann stendur eftir hildarleik kalda stríðsins á níræðisaldri með pálmann í höndunum, enda breytti hann gamaldags flokksblaði í blað allra landsmanna.

Á svipaðan hátt og Matthías er tengdur Guði er hann tengdur landinu sem Guð gaf íslensku þjóðinni: „Ég hef átt land að vini – fjöll og lindir sem stikla á steinum“, segir Matthías í 5. sálmi. Þetta hefði sögnvaskáldið Davíð herforingi getað sagt um fyrirheitna landið sem Guð gaf Ísrael með samningi. Davíð lofar Guð og landið og náttúru þess þar sem þetta þrennt verður eitt í 18. sálmi: „Guð minn, hellubjarg mitt, þar sem ég leita hælis, skjöldur minn og horn hjálpræðis míns, háborg mín. Lofaður sé Drottinn, hrópa ég og bjargast frá fjandmönnum mínum.“ Í 98. sálmi segir skáldið Davíð: „Fljótin skulu klappa lof í lófa, fjöllin fagna öll saman fyrir augliti Drottins því að hann kemur til að ríkja yfir jörðinni.“ Hugsunin svipuð hjá skáldunum báðum en Matthías er látlausari og hversdagslegri í lofgjörð sinni.

Guðstrú Matthíasar hefur fleytt honum áfram gegnum lífið og hann hefur beðið fyrir þeim sem hafa ofsótt hann og hann hefur fyrirgefið þeim. Skáldið og trúmaðurinn eru einn og sami maðurinn. Hann virðist aldrei í alvöru hafa efast um tilvist Guðs, frekar en um tilvist móður sinnar og afa sem honum er afar hlýtt til í minningunni. Hann tekur undir með skáldinu í Davíðssálmum þegar það lofar Guð og segir: „Augu þín sáu mig, er ég enn var ómyndað efni“ (Sl 139).

Stundum lætur hann eins og óþekkur strákur sem er í bandi, ögrar og ærslast eins og mest hann má, fer eins langt og hann kemst og prófar nýja hluti. Allt kemur honum við og hann lætur móðann mása af ólíkindum. Þetta óstýrilæti stafar af því að skáldið veit alltaf af tauginni milli sín og Guðs. Hann er alltaf innan seilingar, það er eins og lögmál sem ekki breytist þótt allt annað breytist. Orðin flæða fram í bunum og fossum eins og hann sé á flótta undan tímanum og þögninni sem nú ógnar eins og þerripappír og ekkert virðist geta stöðvað hugarflugið þar sem skáldið fer sálförum yfir bókmenntasöguna, heimssöguna og trúarbrögðin í hamslausum áhuga á öllu sem fyrir ber. En inn á milli er staðnæmst og þá er hugsunin skýr og skipulögð og þá er komið að kjarna máls í meitluðum setningum sem eru eins og perlur í sandi við sjávarströnd. Í 23. sálmi Davíðs stendur um Guð: „Hann hressir sál mína, leiðir mig um rétta vegu fyrir sakir nafns sín. Þótt ég fari um dimman dal óttast ég ekkert illt því að þú ert hjá mér.“ Í fyrsta Sálmi á atómöld er þessi sama hugsun orðuð þannig, rúmlega 2500 árum síðar:

Líf mitt bátur
gisinn af sól og löngu sumri.
Og hafið bíður.
Án þess að eiga annars kost
sigli ég yfir hafið í þínu nafni.

Í hugleiðingum um 23. Saltarans, sem birtist í bókinni Við Kárahnúka og önnur kennileiti, sækir Matthías enn og aftur í þögnina þar sem skáldið og mystikerinn finnur snertingu andans um leið og hann lýsir því hvernig hann skynjar harðsveininn og skáldið Davíð konung Ísraels:

Ung voru augu þín, Davíð
ung þegar vitundin snerti
vaxandi geisla á vori
og vængjaðan dag undir sól

hvarfstu að vorköldum vötnum
í viðkvæmu afdrepi hugans
söngstu þar sígrænum himni
í svalandi skugga af þögn

Fylgjum þér eins og flögri
að fegurri vötnum sá dagur
er vængirnir vitja þín aftur
í vaxandi þögn eins og nú.

Vonandi á sálmabók Matthíasar Johannessen eftir að koma út aftur og væri óskandi að þá yrði enn bætt við svo sálmarnir yrðu a.m.k. 150.