Hugleiðingar út frá tveimur afmælisgjöfum til Háskóla Íslands

Um höfundinn

Kristján Mímisson

Kristján Mímisson er doktorsnemi í fornleifafræði. Sjá nánar

Fyrir skömmu velti Hjalti Hugason fyrir sér hér á Hugrásarvefnum[1] hvað afmælishátíð Háskóla Íslands í Hörpu segði um þann skóla sem þar fagnaði aldarafmæli. Á þessum tímamótum hefur sjálfsagt margt háskólafólk, bæði starfsfólk og nemendur, spurt sig þessarar sömu spurningar. Mig langar fylgja henni eftir með því að velta því fyrir mér hvað afmælisgjafirnar tvær sem bárust Háskólanum á síðastliðnum dögum, þ.e. loforð um 1,5 milljarðs króna Aldarafmælissjóð og niðurstaða Times Higher Education um að Háskóli Íslands sé nú kominn í hópi 300 bestu háskóla í heimi,[2] segðu um afmælisbarnið og þá framtíðarsýn sem yfirvöld, bæði innan og utan skólans, hafa.

Í upphafi skal tekið fram að ég gleðst sannarlega og innilega yfir báðum gjöfunum þó að hvorug þeirra breyti nokkru um lífið í Háskólanum, a.m.k. fyrst um sinn.

Tilkynning Jóhönnu Sigurðardóttur á sjálfri afmælishátíðinni um Aldarafmælissjóðinn fær mann ósjálfrátt til að hugsa um ýmis önnur framtíðarloforð stjórnmálamanna. Skemmst er að minnast ‘símapeninganna’ sem áttu að byggja háskólasjúkrahús. Nýlegra dæmi eru loforð stjórnmálamanna um að efla ýmsa rannsóknarsjóði í kjölfar þess að Alþingi hefur hætt beinum styrkjum til sérverkefna, t.d. rannsóknastarfa, á vegum félaga, samtaka eða einstaklinga. Sú breyting, þ.e.a.s. að færa það fé sem fjárlaganefnd hefur úthlutað til einstakra verkefna yfir í tilhlýðilega samkeppnissjóði, er bæði stjórnsýslu- og fræðilega séð til mikilla bóta. Þannig hafa til að mynda á undanförnum árum um 40% rannsóknarstyrkja á sviði fornleifafræði farið beint í gegnum fjárlaganefnd en ekki faglega rannsóknarsjóði svo sem Fornleifasjóð. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2012 lítur hins vegar út fyrir að Fornleifasjóður minnki að raungildi, samanborið við árið 2011, í stað þess að gildna verulega eins og loforðin frá því í vor gáfu fyrirheit um.

En leggjum svartsýnina til hliðar og gefum okkur að af Aldarafmælissjóðnum verði. Hvað segir hann okkur um markmiðssetningu yfirvalda? Á meðan peningum verður dælt í sjóðinn er enn skorið niður í grunnfjárveitingum til Háskólans þannig að rektor skólans, Kristín Ingólfsdóttir, lýsir yfir þungum áhyggjum af framtíð hans í fjölmiðlum.[3] Metnaður yfirvalda til að bæta þar úr er ekki meiri en svo að stefnt er að því að við verðum hálfdrættingar OECD-ríkja árið 2016 og náum meðaltali Norðurlandanna árið 2020 hvað varðar tekjur Háskólans á hvern nemanda.

Það er ákveðið ósamræmi í þessari markmiðssetningu. Með Aldarafmælissjóðnum á að hvetja til samkeppni innan skólans enda verða úthlutanir úr honum árangurstengdar og þar af leiðandi grundvallaðar á fyrirframgefnum árangursviðmiðum. Hætt er við að þau muni hygla ákveðnum fræðigreinum eða tegundum rannsókna frekar en opna faðm sinn fyrir þeirri sönnu fræðafjölbreyttni sem ríkir innan Háskólans. Í versta falli leiðir þetta til þess að árangursviðmiðin, frekar en akademískt frelsi og hugmyndaauðgi, verði grundvöllur rannsókna. Í þessu sambandi er skemmst að minnast heitra umræða innan háskólasamfélagsins um greiðslur úr vinnumatssjóði og hvernig árangursviðmiðin þar augljóslega vanvirða mismunandi birtingarhefðir milli fræðigreina. Hins vegar fær maður á tilfinninguna að yfirvöld dragi lappirnar í því að styrkja grunninnviði Háskólans. Þetta getur einungis gerst með því að tryggja Háskólanum nægilegt rekstrarfé þannig að hann geti sinnt þeim fjölda nemenda sem skrá sig í skólann, byggt upp sterkar námsbrautir og haldið úti fjölbreyttu námsframboði. Þá er enn er rætt um að fjölga eigi doktorsnemum. Vissulega hefur hagur doktorsnema við Háskóla Íslands vænkast nokkuð á undanförnum árum en þó er staða þeirra enn óskilgreind innan skólans. Þetta hefur leitt til þess að gríðarlegur munur er á milli fræðasviða og einstakra námsgreina þegar kemur að vinnuaðstöðu doktorsnema og skilyrðum þeirra til náms. Það sem gildir fyrir doktorsnema í jarðfræði gildir ekki fyrir doktorsnema í fornleifafræði.

Tvö hugtök auðkenna hugmyndafræðina á bak við fjárframlög til Háskóla Íslands, en þau eru árangur og samkeppni. Það er ekki svo að ég sé andsnúin árangursmati og samkeppnisjónarmiðum, t.d. við úthlutun rannsóknarstyrkja. Hins vegar tel ég að byrjað sé á röngum enda þegar milljarðar eru lagðir til hliðar í sérsjóði sem úthluta á úr samkvæmt enn ótilgreindum árangursviðmiðum á sama tíma og grunnstarfsemi Háskóla Íslands sveltur. Það eru ekki flókin vísindi að maður stefnir ekki á sigur í íþróttum nema grunnurinn sé góður.

Þó má líka spyrja yfir hverju ég emji. Var ekki verið að verðlauna kennslu og vísindastarf Háskóla Íslands með því að skipa honum á sess meðal 300 bestu háskóla heims? Ég var sannarlega í hópi þeirra sem þótti markmiðin um að stefna á lista 100 bestu háskóla í heimi kjánaleg. Ekki vegna þess að ég telji það ókost að vera á slíkum lista – ég skil vel ótvíræða kosti þess – heldur vegna þess að slík markmiðssetning veldur því óhjákvæmilega að viðmiðin fyrir hárri einkunn á þessum listum fara að stjórna árangursviðmiðum innan Háskólans og þar af leiðandi markmiðssetningu rannsókna við skólann. Gott er hafa í huga orð Eiríks Smára Sigurðarsonar, sem birti fyrir skemmstu ágæta grein um matsforsendur Times Higher Education hér á Hugrás.

“En til að komast ofar þarf að uppfylla enn betur kröfur sem gerðar eru til öndvegisháskóla, samkvæmt þeim sem mæla og raða á listann.”[4]

En á sama tíma og þessum tímamótum er fagnað finnum við Háskóla Íslands hvorki á lista þeirra 700 bestu hjá QS World University Rankings[5] né er hans getið meðal 500 bestu háskóla í heimi hjá Academic Ranking of World Universities.[6] Þetta segir okkur lítið um gæði skólans – hann er hvorki betri né verri fyrir vikið – en meira um ólíkar aðferðir þeirra sem standa að þessum listum.

Yfirvöld Háskóla Íslands og þjóðarinnar eiga að leggja til hliðar formleg markmið um að komast á lista yfir bestu háskóla veraldar og snúa sér markvisst að því að bæta grunnstoðir skólans með því að tryggja nægjanlegt fjármagn til að halda út sterkum námsbrautum og fjölbreyttu námsframboði. Við þurfum fyrst að læra að verðlauna árangur breiddarinnar áður en við kyndum undir frekari samkeppni sem byggir á árangursviðmiðum þeirra sem halda úti listum yfir öndvegisháskóla. Með þessu er ég ekki að lofa meðalmennsku heldur þvert á móti að tala fyrir því að Háskólinn í fjölbreytileika sínum lyfti sér einmitt upp úr henni.

Háskóli Íslands þjónar allt öðru samfélagslegu hlutverki en t.d. bandaríski einkaháskólinn Caltech[7] sem skipar efsta sætið á lista Times Higher Education. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr, þá er Háskóli Íslands “þjóðskóli” sem þarf að taka á móti nemendum úr öllum hópum samfélagsins og halda úti breiðu námsframboði og fjölbreyttum rannsóknum á sem flestum sviðum fræða og vísinda. Yfirvöld eiga að einbeita sér að efla þetta hlutverk Háskóla Íslands. Þá mun skólinn í heild sinni verða samkeppnishæfari og ánægjuleg afleiðing þess verður sennilega sú að ekki bara Times Higher Education heldur líka aðrir matsaðilar flokki Háskóla Íslands meðal þeirra bestu í heimi.