Mannjöfnuður og minningar. Davíð Oddsson og Hannes Hafstein

[container]

 Hinn 20. nóvember síðastliðinn stóðum við Jón Karl Helgason, Ólafur Rastrick og Ragnheiður Kristjánsdóttir að viðburði í Hannesarholti sem nefndist Bræðralög – samræða um fagurfræði íslenskrar stjórnmálabaráttu. Ræddum við þar um það hvernig íslenskir stjórnmálamenn leita í menningarlífið og menningarsöguna til að styðja við stefnumál sín og ímynd. Jón Karl rakti helstu þræði í Ódáinsakri, nýlegu verki sínu um menningarlega þjóðardýrlinga á Íslandi og víðar. Ólafur einbeitti sér að Sigurði Nordal, Jónasi frá Hriflu og árunum milli stríða á síðustu öld, og studdist þar við þær rannsóknir sem finna má í Háborginni, nýlegri doktorsritgerð hans. Ragnheiður horfði til Einars Olgeirssonar og annarra sósíalista og kommúnista á fyrri hluta síðustu aldar. Hafði hún þá til hliðsjónar doktorsritgerð sína, Nýtt fólk.

Sjálfur vék ég talinu að Davíð Oddssyni og Hannesi Hafstein. Kannski verður efni erindisins einhvern tímann hluti af stærra verki en hér birtist það, að mestu eins og það var flutt í Hannesarholti.

Inngangur

Valdhafar hverju sinni, hvort sem það eru einvaldar, konungar eða lýðræðislega kjörnir leiðtogar, finna gjarnan fordæmi úr fortíðinni og átrúnaðargoð til að vísa sér veginn og fá fólkið í lið með sér.[1] Þeir vitna því óhikað í sögu og menningararf þjóðar sinnar til að styðja mál sitt. Valdhafar samtímans hverju sinni eru auk þess bornir saman við þá sem á undan hafa farið. Með því á fólk að átta sig betur á hvaða mannkostum þeir búi yfir. Þannig hefur Ronald Reagan verið sagður „Sesar seinni tíma“,[2] Margréti Thatcher hefur verið líkt við Winston Churchill,[3] og Vladímír Pútín við Pétur mikla.^[4] Hér á landi má finna svipuð dæmi og samanburðurinn er ekki endilega hagstæður þeim sem á í hlut. Jónas Jónsson frá Hriflu kættist að minnsta kosti ekki þegar Kristján X konungur kallaði hann „litla Mússólíní“.[5]

Samanburði af þessu tagi fylgir einatt sú sannfæring að ráðamenn móti söguna að miklu leyti, að einstaklingar ráði hvernig atburðum vindur fram – og sérstaklega þeir sem eru í valdastöðum.[6] Valdhafar misjafnra tímaskeiða eiga það þá sameiginlegt að vera í sérstökum klúbbi útvaldra sem móta söguna. Þegar þeir hafa allir safnast saman til feðra sinna gætu þeir því safnast saman í einu horni (eða kannski frekar við háborð?) og fundið að þrátt fyrir tímamismuninn væri meira sem sameinaði þá en sundraði. Einn verður jafni annars.

„Ef verð ég að manni …“

Ef verð ég að manni, og veiti það sá,
sem vald hefur tíða og þjóða,
að eitthvað ég megni, sem lið má þér ljá,
þótt lítið ég hafi að bjóða,
þá legg ég, að föngum, mitt líf við þitt mál,
hvern ljóðstaf, hvern blóðdropa, hjarta og sál.

Hannes Hafstein, 1893, Davíð Oddsson 2011. Á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í nóvember það ár sté Davíð í ræðustól, fyrrverandi formaður flokksins, borgarstjóri, forsætisráðherra og seðlabankastjóri svo nokkuð sé nefnt. Mál sitt hóf hann á að vitna í þessi orð Hannesar Hafsteins, lokaerindið í Ástarjátningu hans til móður sinnar.

Fleiri dæmi má finna þar sem Davíð hefur eftir þessar línur, og fleiri landsfundi sjálfstæðismanna þar sem þeir tveir mætast ef svo má segja, hann og Hannes Hafstein. Þannig lagði Davíð Oddsson mikið undir í pólitískri keppni vorið 1991, bauð sig á landsfundi fram til formanns Sjálfstæðisflokksins þótt Þorsteinn Pálsson, sá sem embættinu gegndi, hefði hug á að gera það áfram. Davíð hafði betur og vitnaði í sigurræðunni í Storm, eitt þekktasta kvæði Hannesar, sem hefst á orðunum kunnu, Ég elska þig stormur:

Þú þenur út seglin og byrðinginn ber
og birtandi, andhreinn um jörðina fer;
þú loftilla, dáðlausa lognmollu hrekur
og lífsanda starfandi hvarvetna vekur.

Síðan sagði formaðurinn nýkjörni: „Við skulum strengja þess heit á þessum fundi, sjálfstæðismenn, að hrekja loftilla dáðlausu lognmollu úr stjórnarráðinu og vekja starfandi lífsanda hvarvetna með þjóðinni.“^[7] Þannig gerði Davíð herhvöt Hannesar að sinni og fleiri dæmi gætum við fundið. Það liggur við að Davíð Oddsson hafi vart haldið tímamótaræður án þess að Hannes Hafstein kæmi við sögu. Því liggur beint við að spyrja hvað hafi valdið þessari aðdáun stjórnmálamannsins á þessu tiltekna skáldi? Og skiptir hún einhverju máli? Má Davíð ekki vitna í Hannes eins og hver annar? Þarf að lesa eitthvað út úr því? Hefur það verið gert?

Sjálfur hefur Davíð útskýrt hrifningu sína á Hannesi Hafstein, til dæmis í viðtali sem birtist í Morgunblaðinu 1. febrúar 2004 þegar rétt öld var síðan heimastjórn komst á hérlendis:

 „Af hverju þetta dálæti á Hannesi Hafstein?“

„Ég hreifst af Hannesi Hafstein strax sem barn. Föðuramma mín talaði töluvert um hann, en hún og Hannes voru þremenningar. Hún fann mikið til þessa skyldleika við sig og þá mig líka.Ég vissi snemma, að Hannes var óvenjulegur maður; … Það var eitthvað heillandi við hann. …“

„Er dálæti þitt á Hannesi Hafstein að einhverjum hluta sprottið af hlutskiptum ykkar í stjórnmálum og skáldskap? …“

„Á okkur Hannesi er augljós munur hvað skáldskapinn varðar. Ég hef gaman af skáldskap. Hann aftur á móti var og vissi að hann var þjóðskáld.“

„Hvaða kvæði stendur þér næst?“

„Kvæðið Stormur hefur alltaf staðið mér nærri. Þar finnast mér fara saman karlmennskuviðhorf og kraftmikil ögrun við óvinnandi öfl.“ …

„En hvað um pólitíkina?“

„Ég tel mig geta borið mig saman við hann sem stjórnmálamann, að því leytinu sem ég sinni stjórnmálunum af ákefð og ábyrgð. … [En þótt] tuttugu og fjórir menn hafi gegnt oddvitastöðunni eftir hann og allt megi það teljast góðir menn, þá þolir enginn samanburð við Hannes Hafstein.“^[8]

Krafturinn og fjörið í skáldinu og stjórnmálamanninun Hannesi, þetta voru þeir augljósu þættir sem heilluðu Davíð Oddsson – og ekki spilltu venslin fyrir. Þegar þetta viðtal við Davíð var tekið var hann nálægt eða jafnvel á hátindi ferils síns, búinn að vera forsætisráðherra lengur en nokkur annar, óskoraður leiðtogi stærsta stjórnmálaflokks þjóðarinnar. Vissulega kvaðst hann ekki þola jöfnuð við Hannes frekar en aðrir – en var hann dómbærastur um það sjálfur?

Allt rennur saman í eitt?

Lítum fyrst á Davíð sjálfan. Ungur maður á uppleið átti sér drauma um frama, völd og áhrif. Vitaskuld leitaði hann fyrirmynda og þá var frændinn Hannes Hafstein tilvalinn. Síðla kvölds sunnudaginn 27. nóvember 1988 var liðurinn „Úr ljóðabókinni“ á dagskrá Ríkissjónvarpsins. Las þá Davíð Oddsson Storm, kvæðið kunna. „Hann flutti ljóðið mæta vel,“ sagði Þjóðviljinn nokkrum dögum síðar „og skorti ekkert á þann karlmennskuanda sem hrekja vill burt loftilla og dáðlausa lognmollu.“ En síðan var haldið áfram með þeim orðum að „hér voru mikil tíðindi að gerast. Hér rann allt saman í eitt; skáldið, ljóðið og flytjandinn.“^[9]

Þannig var ekki laust við að andstæðingar Davíðs Oddssonar gerðu gys að ást hans á Hannesi Hafstein og vændu hann jafnvel um þá drýldni að líkja sér við hann.^[10] Síðan liðu árin og Davíð náði áfram sínum pólitísku markmiðum, vegtyllum sem aðdáendur hans báru saman við afrek Hannesar Hafsteins. Þegar Davíð varð fimmtugur 17. janúar 1998, forsætisráðherra og formaður flokks síns í nær sjö ár,  líkti Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor honum við aðra foringja sem hefðu „náðarvald“ í skilningi Max Webers um sterka nærveru. Þetta voru meðal annarra Jón Sigurðsson, Ólafur Thors og auðvitað Hannes Hafstein. Samjöfnuðurinn við Hannes var einna sterkastur því að í hlut Davíðs hefði komið, að mati greinarhöfundarins, „að hafa afdráttarlausa forystu um að snúa vörn í sókn, hverfa aftur til þess skipulags frjálsra viðskipta sem staðið hafði á öndverðum valdatíma Hannesar Hafsteins …“[11] Hafi þurft frekari vitna við sýndu lokaorðin síðan vel hvers konar samanburð lesandinn átti að hafa í huga: Um aldamótin 1900 hefði þjóðin byrjað að brjótast úr fátækt í bjargálnir, undir forystu Hannesar Hafsteins og nú væri hún orðin ein ríkasta þjóð í heimi, undir forystu Davíðs Oddssonar: „Nú stendur allt þjóðlíf í blóma, Ísalands hamingju, ekki óhamingju, verður allt að vopni, og forystumaður er fundinn.“^[12]

Hannesar jafni

Áfram jókst velgengni Davíðs Oddssonar og sumarið 2004 birtist bók, Ráðherrar Íslands og forsætisráðherrar 1904−2004. Sína sögu sagði að Davíð Oddsson var fenginn til þess að skrifa fyrsta kaflann, um Hannes Hafstein, og í lokahlutanum var valdatíð Davíðs lýst. Þannig hóf hann verkið og lauk því. Auðvitað vissu ritnefnd og ritstjórar af áhuga Davíðs á þjóðskáldinu og jafn sjálfsagt virðist að álykta að með höfundarvalinu hafi verið ætlunin að benda á líkindin milli þessara tveggja valmenna við upphaf og endalok síðustu aldar. Teikn um það sjást meira að segja í kaflanum um Davíð Oddsson. „Davíð hefur sýnt augljósa hæfileika sem skáld og rithöfundur, …“ skrifaði Styrmir Gunnarsson: „Er þess þess vegna sem hann vitnar svona oft í Hannes Hafstein? Finnur hann samsvörun á milli sín og fyrsta ráðherra Íslands í þeim efnum?“[13]

Styrmir spurði, fullyrti ekki, og lokaorðin „í þeim efnum“ áttu kannski að undirstrika að ekki væri ýjað að því að Davíð ætlaði sér þá dul að bera sig saman við Hannes á öðrum sviðum. En það féll þá í hlut velunnaranna. Þegar hér var komið sögu var Davíð Oddsson búinn að vinna nær alla þá sigra sem hægt var að hugsa sér í íslenskum stjórnmálum. Senn liði að lokum ferilsins. Framleiðsla minninganna var hafin og frá þeim sjónarhóli séð var Forsætisráðherrabókin svonefnda bautasteinn um Davíð Oddsson, jafningja Hannesar Hafsteins.

Þeir voru auðvitað til sem höfðu ímugust á slíkri minningaframleiðslu og hæddust að því að Davíð vildi „spegla sig“ í stórmenni sem væri í frásögn hans „bókstaflega maríneraður í jákvæðum lýsingarorðum sem engan enda virðast ætla að taka“.^[14] Um þetta leyti voru sumir andstæðingar Davíðs Oddssonar líka farnir að tala um hann og helstu stuðningsmenn hans sem „Heimastjórnarflokkinn“.^[15] Þar var aftur á ferðinni samanburður við Hannes Hafstein, Davíð til háðs.

Árin liðu. Davíð Oddsson hvarf úr eldlínu stjórnmálanna og gerðist seðlabankastjóri. Hann var því kominn á endastöð pólitískra áhrifamanna ef miðað var við þá valdhafa sem höfðu áður fetað þá braut. Þegar málum er þannig komið fara menn gjarnan að líta um öxl frekar en að horfa fram á veg. Minningaframleiðslan verður í fyrirrúmi, sessinn í sögunni skal tryggður. Á sextugsafmæli Davíðs Oddssonar í janúar 2008 flutti Halldór Blöndal honum ræðu. Að sögn var „eins og orðfæri, flutningur og andrúm sjálfstæðisbaráttu íslenzku þjóðarinnar kviknaði allt í einu“ þegar þessi samherji Davíðs í stjórnmálabaráttunni rakti hundrað ára sögu, frá þeirri velmegun sem hófst með Hannesi Hafstein og lýðurinn byggi nú við. Lauk svo ræðunni eins og hæfði skáldum og höfðingjum:

Þjóðskörungur
leiddi þjóð sína
ódeigur
inn í árþúsund
nýrra vona,
nýrra hugsjóna.
Heill sé þér Davíð
Hannesar jafni.^[16]

Hannesi stolið fram og til baka

Af öllu því sem hér hefur verið rakið er augljóst að aðdáendur Davíðs Oddssonar sáu í honum „nýjan“ Hannes Hafstein ef svo má að orði komast. Þar að auki nýttu þeir sér þá jákvæðu ímynd sem þorri almennings hafði af Hannesi − til þess að hampa Davíð. Var ekki laust við að þeim sem unnu Hannesi Hafstein en ekki Davíð Oddssyni þætti nóg um. Voru Davíð og hans lið að „stela“ og „misnota“ minningu merkismanns liðinnar tíðar?

Slíkar kvartanir heyrði ég í spjalli að loknu erindinu í Hannesarholti fyrr í vetur. Sess Hannesar Hafsteins í þjóðarminningunni var sem fyrr ágætur en orðstír Davíðs hafði auðvitað beðið hnekki eftir bankahrunið mikla haustið 2008. Síðan þá hefur baráttan um arfleifð Davíðs Oddssonar geisað sem aldrei fyrr. Til varna fyrir hinn fallna foringja hefur öðrum fremur gripið Hannes Hólmsteinn Gissurarson. Af mörgu er að taka og auðvelt að finna dæmi þar sem hann nefnir þá Davíð og Hannes Hafstein í sömu andrá. Þannig skrifaði Hannes Hólmsteinn á fésbók sumarið 2013 um markaðskapítalismann „sem við Davíð reyndum að endurskapa á Íslandi að fyrirmynd Jóns Sigurðssonar og Hannesar Hafstein (og tókst) 1991–2004“.^[17] Sömuleiðis segir það sitt að heimildarmynd um Davíð Oddsson, sem Samband ungra sjálfstæðismanna gaf út þetta ár, var gefið heitið „Þúsund stormar“.^[18]

Fróðlegt verður að sjá hvernig þessu sögustríði vindur fram. Þegar ég var að leggja lokahönd á vefútgáfu þessa erindis stóðu yfir deilur um aðild Íslands að Evrópusambandinu, einu sinni sem oftar. Guðmundur Andri Thorsson rithöfundur birti þá á fésbók tilvitnun í Hannes Hafstein úr bréfi hans til móður sinnar árið 1884: „Ég skal aldrei leggja minn skerf til að ala upp í Íslendingum þjóðernishrokann, montið yfir forfeðrunum og einangrunarheimskuna.“^[19] Frekari orð voru óþörf: Í liði með Guðmundi Andra og þeim sem vildu halda áfram viðræðum íslenskra stjórnvalda um aðild að Evrópusambandinu væri þjóðskáldið og stjórnspekingurinn Hannes Hafstein – sama hversu oft Davíð Oddsson vitnaði í hann. Hannesi var stolið til baka.

Eflaust verður áfram bitist um eignarhaldið á Hannesi Hafstein, og má þá til samanburðar hafa í huga söguna af Jóni Sigurðssyni öllum sem Páll Björnsson sagnfræðingur hefur rakið.[20] Og hver veit nema sess Davíðs Oddssonar í sögunni verði best tryggður með því að hampa einstaklingum sem minnst þegar leitast er við að útskýra framvindu sögunnar, segja í staðinn að hann hafi ekki ráðið mestu um rás viðburða á Íslandi þann tíma sem hann var í valdastöðum, ekki frekar en Hannes Hafstein um hans daga. Mestu hafi ráðið almenn efnahags- og samfélagsþróun auk atburðarásar erlendis sem hlaut að hafa áhrif hér. En hvað verður þá um einstaklingana og ábyrgð þeirra? Í skrifum sínum um Hannes Hafstein í Forsætisráðherrabókinni kvaðst Davíð Oddsson ekki efast um að mörgum hinna miklu framfara sem hefðu orðið í embættistíð Hannesar hefði einnig miðað fram þótt annar maður hefði valist til forystu: „En það er ekkert sem bendir til, hvorki fyrr eða síðar, að neinum hefði farist hið vandasama verk betur úr hendi.“[21]

Samband einstaklings og samfélags, stöku ákvarðanir og langtímaþróun, þetta eru í raun mun merkari hugleiðingar en samanburður á valdhöfum ólíkra tímabila. Sá leikur er helst fyrir stjórnmálamenn og vini þeirra. En hann segir samt sitt um það hvaða mynd velunnarar tiltekinna valdhafa vilja skapa af þeim og sömuleiðis hvernig valdhafarnir sjálfir meta sig og sín verk.