Til varnar þjóðríkinu og samfélaginu

Í af eldri vef, Pistlar, Umfjöllun höf. Gauti KristmannssonLeave a Comment

Um höfundinn
Gauti Kristmannsson

Gauti Kristmannsson

Gauti Kristmannsson er prófessor í þýðingafræði við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Rannsóknasvið hans eru almenn þýðingafræði, enskar og þýskar bókmenntir, upplýsingin í Evrópu, þýðingasaga, málstefna á Íslandi og annars staðar og íslenskar samtímabókmenntir. Sjá nánar

Gauti Kristmannsson segir að orð Margaretar Thatcher um að það sé ekki til neitt sem sé samfélag, aðeins einstaklingar, séu að rætast í Bretlandi þessa dagana. ,,Uppreisnarlýðurinn á götum breskrar borga hagar sé einmitt þannig; það er ekki neitt samfélag sem ég skulda neitt, ræningjabarónar banka hirða það sem þeir vilja, því skyldi ég ekki gera það líka“?

Þjóðríkið hefur fengið á baukinn frá ýmsum hliðum gegnum tíðina. Vinstra megin miðju í pólitík tengja menn það oft við þjóðernishugsun, þröngsýni og smáborgarahátt. Hægra megin miðju er ríkið óvinur frjáls einkaframtaks og fulltrúi miðstýringar. Beggja vegna miðju og þar mitt á milli (mis)nota menn síðan þjóðríkið við tyllitækifæri því þrátt fyrir allt stendur þjóðin og ríki þess fyrir samstöðu þegna sem telja sig eiga eitthvað sameiginlegt, tungumál, sögu, menningu og ýmislegt fleira í þeim dúr.

Þjóðríkið er hins vegar ekkert annað en pólitískt tæki sem varð til á Vesturlöndum á undanförnum öldum og hefur oftar en ekki verið farvegur lýðræðis, samfélags og jafnréttis borgaranna svo einkunnarorð frönsku byltingarinnar séu aðeins umorðuð. Vissulega hafa oft einhverjir verið jafnari en aðrir í þjóðríkjunum, en lýðræðisgerð þeirra hefur gefið færi á að auka jöfnuð manna undanfarnar aldir.

Undarlegt hefur því verið að sjá menn hatast við (þjóð)ríkið í nafni frelsis eins og tíska hefur verið undanfarna áratugi, næstum eins og það sé enn í höndum aðalsmanna og kónga. Svo er þó ekki, ekki einu sinni þar sem kóngar og drottningar eru höfð til skrauts. Þjóðríkið er eða getur verið tæki til að taka lýðræðislegar ákvarðanir með hagsmuni almennings í huga. Sú sameiginlega sjálfsmynd sem það skapar gerir þjóðum kleift að takast á við ýmsa hluti í sameiningu sem annars væri ekki hægt. Þetta á ekki aðeins við um utanaðkomandi ógn heldur einnig augnablik eins og eftir hryðjuverkin í Noregi um daginn þar sem þjóðareining Norðmanna hjálpaði þeim að takast á við skelfilegan atburð.

Þeir sem hatast við ríkið nú um stundir eru þó einkum hægri menn og telja sumir jafnvel að það eigi einungis að sinna öryggi borgaranna með her og lögreglu og fáu öðru. Einkaaðilar geti séð um hitt í frjálsri samkeppni. Orð Margaretar Thatcher um að það sé ekki til neitt sem sé samfélag, aðeins einstaklingar eru kannski alræmdust í þessu tilliti, en það má segja að þau séu að rætast í Bretlandi einmitt þessa dagana.  Uppreisnarlýðurinn á götum breskrar borga hagar sé einmitt þannig; það er ekki neitt samfélag sem ég skulda neitt, ræningjabarónar banka hirða það sem þeir vilja, því skyldi ég ekki gera það líka?

Thatcher þóttist að vísu standa fyrir þjóðríkið þegar hentaði, ekki síst í fjasi um Evrópusambandið, en staðreyndin er sú að einangrunarhyggja hennar og ríkishatur gróf meira undan því en nokkuð annað. Ef það er ekkert samfélag er lítil ástæða til að vera með þjóðríki. Í staðinn gætu þá komið fyrirtæki, einstaklingar yrðu þá þegnar General Electric eða Siemens. Securitas sæi um löggæslu bæði á Íslandi og í Gíenu Bissaó. Staðreyndin er sú að þjóðríkin eru orðin of lítil og máttlaus til að standa stórfyrirtækjum og bönkum snúning eins og Íslendingum ætti að vera í fersku minni.

Er þá einhver ástæða til að halda í þjóðríkið? Já, það held ég, einmitt af þeim ástæðum sem greinir hér að ofan, þjóðríkið getur verið farsæll farvegur lýðræðis og samstöðu, miklu fremur en alþjóðleg fyrirtæki. Sjálfsmyndarbyggingin, tungumálin, sagan, menningin eru arfur sem skiptir máli og viðhalda mannlegum samskiptum á eðlilegri hátt en excel-skjöl stórfyrirtækjanna.

Ein af þeim leiðum sem farnar hafa verið eru einmitt ríkjasambönd þar sem þjóðríki styrkja samstarf sitt á jafnréttisgrundvelli til að geta mætt breyttri stærð hins kapítalíska heims. Við erum einmitt í miðjum stórsjó núna þar sem við þurfum að átta okkur á hvert heppilegt sé að fara.

Evrópusambandið, eins gallað og það er, stendur fyrir þjóðríkið að þessu leyti, þar er verið að reyna ná hagkvæmni og styrk stærðarinnar án þess að fórna þjóðríkjunum, tungu þeirra, sögu og menningu.  Það er einmitt tilraun til að viðhalda samfélagi og því kannski ekki að undra að Thatcher og félagar hennar hatist svo við það. En niðurstöðuna af frjálshyggjutilraun Thatchers og reyndar margra annarra líka (Ísland 2009) má sjá í hnotskurn núna. Fólk með brotna sjálfsmynd missir sjónar af samfélagi sínu og samstöðu og brýtur allt og bramlar. Það virðist vera útkoman af útópíu frjálshyggjunnar.

Leave a Comment