Sóley sólufegri

Í Bókmenntir, Umfjöllun höf. Hjalti Hugason

Jóhannes úr Kötlum. Myndin er fengin af vef Alþingis.

Sóleyjarkvæði Jóhannesar úr Kötlum kom fyrst út á bók 1952. Sama ár og ég fæddist. Líklega hefur meðgöngutíminn þó verið nokkuð lengri eða rúmt ár. Kvæðið var ort inn í kviku íslenskra stjórnmála á þessum tíma. Bakgrunnurinn er innganga Íslands í NATO 1949, herstöðvarsamningurinn og og koma ameríska  herliðsins 1951. Kvæðið var því liður í menningarlegu og pólitísku andófi íslenkra skálda og fjölmargra annarra sem staðið hafði mikinn hluta fimmta áratugarins og Jóhannes hafði vissulega tekið þátt í fyrir daga kvæðisins um Sóleyju sólufegri.

Rúmum áratug síðar setti Pétur Pálsson (1931–1979) saman tónlist við kvæðið. Var það frumflutt í þeim búningi á Menningarviku Samtaka hernámsandstæðinga vorið 1965. Varð Sóleyjarkvæði í kjölfarið eitt helsta helgikvæði fólks á vinstra væng stjórnmálanna og hélt þeirri stöðu lengi. Var það flutt við ýmis tækifæri og kom nokkrum sinnum út á plötum og diskum síðast 2001.

Langlífi Sóleyjarkvæðis má skýra með mörgu. Kvæðið sjálft er stórkostlegur vefur saman settur af vísunum og hugmyndatengslum til bókmennta þjóðarinnar langt aftur í aldir en segir líka ágenga táknsögu samtímaatburða. Tónlist Pérturs felur vel að kvæðinu og felur í sér eins og það vísanir í alþýðlegan tónlistararf okkar. Hvort tveggja, lög og ljóð, áttu greinilega  erindi til margra þegar þau komu fyrst fram og Sóleyjarkvæði ratar enn til sinna.

Í upphafi kvæðisins er brugðið upp sólroðinni mynd af sóleyjunni Íslandi:

Sóley sólufegri
situr við hafið á kóralskóm,
leikur við linda
lykill frá Róm,
augun blá eins og stjörnur,
varirnar rauðar sem blóm.

Djúpsæir dularfullir
dagarnir hennar líða,
tíbrá varpar titrandi bliki
á silkið síða
og eitt er víst:
að óskirnar fljúga víða.

                          (Bls. 183)

Undir niðri er þó margt á seyði og flest ískyggilegt:

Myrkur er yfir útskögum
— hvað er að:
vera liggur í snjónum
vafin innan í blað
— er þetta kannski jesúbarnið
eða hvað?

                         (Bls. 196)

Á kosningahausti má líka tilfæra þetta.

Enn er þytur í lofti
enginn fuglinn þó syngi,
súr eru berin
á þrældóms lúsalyngi,
hrafninn flýgur um aftaninn,
hann á að mæta á þingi.

                          (Bls. 187)

Það er ánægjulegt að nú hefur saga og túlkun Sóleyjarkvæðis komið út á bók (Sóley sólufegri. Um Sóleyjakvæði Jóhannesar úr Kötlum og tónstef Péturs Pálssonar. Ritstj. Silja Aðalsteinsdóttir, Reykjavík: Mál og menning, 2017). Þar er fjallað um bakgrunn og tilurð bæði kvæðisins og tónlistarinnar sem og opinberum flutningu þess og útgáfum í ein fjörutíu ár. Árni Björnsson þjóðháttafræðingur segir sögu kvæðisins. Frásagan er lifandi  þar sem hún er m.a. byggð á viðtölum við ýmsa af þátttakendunum í vakningunni sem varð í kringum kvæðið og lifir enn að minnsta kosti í glæðum. Árni rekur líka þræði kvæðisins og varpar ljósi á marga torskilda staði. Þórður Helgason bókmenntafræðingur og skáld fjallar um mál og stíl ljóðsins. Gunnar Guttormsson er einn þeirra sem fylgt hafa kvæðinu í þeirri mynd sem Pétur Pálsson gaf því frá upphafi. Hann segir frá framlagi Péturs og flutningi kvæðisins á ýmsum tímum og rekur útgáfusöguna og þá einkum tónlistarinnar. Loks er texti kvæðisins líka birtur. Þá fylgir bókinni hljómdiskur með upprunalegum flutningi kvæðisins og hefur sú upptaka ekki verið aðgengileg áður.

Ekki var seinna vænna að safna saman efni um eitt áhrifamesta baráttukvæði fyrir frelsi Íslands eftir lýðveldisstofnun. Vonandi lifir vésögn og boðskapur Sóleyjarkvæðis með okkur inn í framtíðina og veitir okkur innblástur þegar sverfur að:

Hermdu mér Þjóðunn Þjóðansdóttir,
vísust af völum:
ætlarðu að lifa alla tíð
ambátt í feigðarsölum
á blóðkrónum einum
og betlidölum?

Er ekki nær að ganga
í ósýnilegan rann,
bera fagnandi þann
sem brúðurin heitast ann
út í vorið á veginum
og vekja hann?

                      (Bls. 200)

Um höfundinn
Hjalti Hugason

Hjalti Hugason

Hjalti Hugason er prófessor í kirkjusögu við Guðfræði- og trúarbragðafræðideild Háskóla Íslands. Hann hefur stundað rannsóknir á ýmsum sviðum íslenskrar kirkjusögu og kirkjuréttar en auk þess ritað um trú, samfélag og menningu á ýmsum vettvangi. Sjá nánar

Deila


Yfirþyrmandi náttúrukraftur smásagna Rómönsku-Ameríku

17. október, 2017Út er komið annað bindi ritraðarinnar Smásögur heimsins sem hefur að geyma smásögur eftir ýmsa fremstu smásagnahöfunda Rómönsku-Ameríku, þar á meðal Jorge Luis Borges og Gabriel García Márquez. Smásagnaritun hefur verið mikilvæg í löndum álfunnar alla 20. öldina og fram á okkar daga og frá henni koma leiðandi höfundar í smásagnaskrifum. Í bókinni eru 22 smásögur frá sextán löndum og er elsta sagan frá 1917 en sú yngsta frá 2006. Aðalritstjóri þessa bindis, Kristín Guðrún Jónsdóttir, segir langflestar sögurnar vera þýddar úr spænsku, en einnig séu sögur þýddar úr portúgölsku, frönsku og ensku. Sögurnar eru allar þýddar úr frummálinu og ...

„Vér hverfum frá oss sjálfum“

16. október, 2017Franska leikritaskáldið Florian Zeller hefur fengið fjölmörg verðlaun fyrir verkið Föðurinn, meðal annars Moliere verðlaun árið 2014. Verðskuldað er það. Þetta er ákaflega vel skrifað og sterkt leikrit en það er þannig gert að það leiðir áhorfandann stig af stigi inn i hugarheim föðurins, André, (Eggert Þorleifsson). Sá hugarheimur er framandlegur og kemur okkur á óvart, það tekur smátíma fyrir áhorfandann að ná áttum. Ég ætla því að vara ykkur við og segja: ef þið ætlið að sjá þessa sýningu Þjóðleikhússins ættuð þið ekki að lesa lengra núna – lesið þegar þið eruð búin að sjá sýninguna! Má ég spyrja: ...

Leikstjóraspjall við Baltasar Kormák

13. október, 2017Björn Þór Vilhjálmsson, lektor í kvikmyndafræði, fjallar um Leikstjóraspjall Baltasar Kormáks, en hann svaraði spurningum um eigin feril og kvikmyndir, íslenska kvikmyndamenningu og framtíð íslenskrar kvikmyndagerðar.