Skúlptúr í endurnýjun lífdaga

Í Myndlist, Rýni höf. Hlynur Helgason

Í Gerðarsafni í Kópavogi standa nú yfir sýningar á verkum tveggja listamanna, þeirra Baldurs Geirs Bragasonar og Hrafnhildar Óskar Magnúsdóttur. Sýningarnar eru þær fyrstu í sýningaröð safnsins undir sameiginlegri yfirskrift: „Skúlptúr / skúlptúr“, sem er ætlað að kanna „stöðu skúlptúrsins sem miðils í íslenskri samtímalist“.
Í þessari fyrstu umferð eru kynntir til sögunnar tveir ungir listamenn sem eru skemmtilega ólíkir í stíl og efnistökum þótt báðum sé rýmisvirkni efnisins hugleikin. Verk Baldurs Geirs er innsetning í átta hlutum þar sem uppbygging og grundvöllur skúlptúrhefðarinnar eru tekin til skoðunar á hreinlegan hátt. Hrafnhildur, sem kallar sjálfa sig „Habby Osk“, byggir sinn hluta upp af mörgum verkum sem innbyrðis eru ólík; sum eiginlegir skúlptúrar, á meðan önnur eru meira hugsuð sem inngrip í rýmið.

Efsti hluti tveggja beinu stöplanna, þar sem talið er upp í þrjá. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Efsti hluti tveggja beinu stöplanna, þar sem talið er upp í þrjá. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Þungamiðjan í rýmisverki Baldurs Geirs eru fjórir hvítir stöplar — hefðbundin undirstaða skúlptúrverka. Stöpullinn umbreytist hér í eins konar grunneiningu ítrekunar; ofan á stöplunum hvíla minni einingar sem einnig líkjast stöplum, nokkurs konar módelútgáfa af sama forminu. Þessir minni stöplar verða undirstöður enn minni samskonar eininga sem eru ýmist ein, tvær eða þrjár, hver á sínum smástöpli. Grunnform stöplanna eru byggð upp á tvennan hátt; annarsvegar eru beinir nútímalegir stöplar; hinsvegar eru stöplar með einskonar stafendum, formaðir eins og bókstafurinn „I“ í fornaletri (roman). Í þessari útgáfu víkur myndlistarvísunin og verður tvöföld menningarvísun: byggingarvísun sem horfir til klassískra súlna fornaldar; leturvísun þar sem minni stöplarnir umbreytast í rómverska tölustafi.

Nærmynd af efsta hluta tveggja „rómversku“ stöplanna á sýningu Baldurs Geirs. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Nærmynd af efsta hluta tveggja „rómversku“ stöplanna á sýningu Baldurs Geirs. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Utan við stöplana, sem afmarka miðju rýmisins í verki Baldurs Geirs, liggja fjórir grófir timburkassar. Þeir líta út fyrir að vera kassar sérsmíðaðir til þess að flytja stöplana í; til þess benda hlutföll þeirra og merkingar um að um „viðkvæman“ varning sé að ræða. Ofan á kössunum er tyllt röð heimasmíðaðra nagla sem eru of stórir til að gegna praktísku hlutverki, en eiga greinilega að vekja upp tengingar við líkkistur eða því-um-líkt. Það er greinilegt að það er hér, í kistunum, sem stöplarnir eiga eftir að hljóta hinsta legustað eftir að sýningu lýkur.

Ein fjögurra „kista“ í verki Baldurs Geirs. Hér er hinsti hvílustaður stöplanna með áberandi stílfærðum nöglum og varúðarmerki um viðkvæmni verkanna. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Ein fjögurra „kista“ í verki Baldurs Geirs. Hér er hinsti hvílustaður stöplanna með áberandi stílfærðum nöglum og varúðarmerki um viðkvæmni verkanna. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Sem fyrr segir felur verk Baldurs Geirs í sér fjölmargar vísanir. Í grunninn er það um sýningu og sýningarhald, það fjallar um stöpulinn, sem er hefðbundin undirstaða höggmynda. Á sama tíma er verkið kerfisbundin greining á myndbyggingu, á því hvernig hluturinn breytist eftir því hvort talið er „einn, tveir“ eða hvort þrír standa saman. Rómverska letrið styrkir þessa vísun en er auk þess tenging yfir í sögu byggingarlistarinnar. Regluleg uppsetning stöplanna fjögurra þar sem þeir afmarka og teikna miðrými salarins sver sig í ætt við áherslur hennar. Það er í þessari byggingu sem innsetningin á sér stað; hér afmarkast innra rými verksins í ferningnum og í því að rómverska letrið og hrein form stöplanna víxlast og tengja á ská á milli stöplanna sem þannig mynda X í miðjunni. Utan við þetta reglufasta rými sem miðjan helgar liggur rými dauðans, þar sem kisturnar bíða sýningarverkanna. Styrkur miðjumyndarinnar er augljós, þannig að það vekur upp spurningu um hvort sá hluti verksins hefði ekki nægt, hvort kössunum fyrir utan þessa miðju sé ekki í reynd ofaukið.

Yfirlit yfir innsetningu Baldurs Geirs, I, II, IIIs. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Yfirlit yfir innsetningu Baldurs Geirs, I, II, IIIs. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Sýning Hrafnhildar Óskar er ólík sýningu Baldurs. Hans verk er heildræn innsetning á meðan Hrafnhildur býður upp á sýningu þar sem mörg ólík verk koma saman. Eitt þeirra verður að telja meginverk sýningar hennar, verk sem tekur yfir rúman hálfan salinn. Í kring um það og setur Hrafnhildur mörg önnur verk: nokkra skúlptúra á stöplum, vídeóverk, auk minni hringja sem virðast vera hugmynd að látlausri innsetningu sem tengja á verkin saman.

Séð yfir sýningu Hrafnhildar Óskar. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Séð yfir sýningu Hrafnhildar Óskar. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Meginverkið í sýningu Hrafnhildar ber titilinn Stöðugleiki. Það er rýmisinnsetning sem samanstendur af röð stanga sem hallast upp að uppblásnum plastpokum, sem skorðast þannig á milli stanganna og veggjarins. Stangirnar eru málaðar hver í sínum litnum, sem gefur verkinu vissan fjölbreytileika. Heildaráherslan er þó á hverfulleikann sem byggir á breytilegu ástandi verksins. Þar vinnur Hrafnhildur bókstaflega með gamalgrónar áherslur skúlptúrsins: þanþolið, sem býr í loftinu sem heldur pokunum uppblásnum, og jafnvægið, sem er það sem heldur stöngunum uppi. Þegar á sýninguna líður tæmast plastpokarnir smátt og smátt og falla til jarðar. Stangirnar verða þá ýmist eftir og hallast upp að veggnum eða falla einnig til jarðar. Á sýningartímanum verður því verkið breytilegt, þótt trúlega finni það sér ákveðið jafnvægi þegar tæmst hefur úr öllum pokunum. Hér lætur listakonan náttúrulögmálunum eftir að ljúka verkinu; bygging þess er breytileg og viðkvæm og skemmtileg útgáfa af barnaleiknum „fallin spýta“.

Annað verk Hrafnhildar Óskar á sýningunni, vídeóverkið Let go, er í greinilegu samspili við þessa megin-innsetningu. Í verkinu er viðfangsefnið uppblásin blaðra sem handleggir halda utan um og reyna stöðugt og á taktfastan hátt að kreista, spenna saman, á milli þess sem þeir sleppa. Hljóðið sem myndast við átökin skapar spennuþrungna tilfinningu sem vinnur vel með sýningunni og innsetningunni hinum megin í salnum. Í innsetningunni á sér stað hægfara ferli þar sem þanþol pokanna minnkar smátt og smátt; í vídeóverkinu er látið reyna á þanþolið á einfaldan hátt og til skamms tíma. Þessi verk mynda því saman skemmtilega heild.

Að auki við þessi tvö plastpokaverk eru einnig á sýningu Hrafnhildar fjögur önnur verk sem eru annars eðlis. Eitt þeirra samanstendur af mislitum hringjum eða gjörðum sem staðsettar eru hér og þar á gólfi salarins; annað er búið til úr tveimur stólpum og á milli er búið að koma fyrir einhverju sem lítur út fyrir að vera borðtenniskúla; í þriðja verkinu, sem sett er á hillu á veggnum, er endurtekið tígulform steypt úr vaxi; það fjórða, sem sett er á hefðbundinn stöpul, er einnig úr vaxi og þar endurtekur ferningsform sig í mynstri. Þótt þessi verk vinni einnig með óstöðugt efni og viðkvæmt jafnvægi eru þau í heildina sundurlaus og tenging þeirra við plastpokaverkin ekki augljós; þau draga því heldur úr áhrifamætti þeirra verka og þar með sýningarinnar í heild.

Demantar, verk úr vaxi á sýningu Hrafnhildar Óskar. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Demantar, verk úr vaxi á sýningu Hrafnhildar Óskar. Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Sem fyrr segir er sýning þessi fyrsti kaflinn í nýrri sýningaröð á vegum Gerðarsafns þar sem skúlptúr „sem miðill“ verður til skoðunar. Hér er Kristín Dagmar Jóhannesdóttir að marka safninu nokkra sérstöðu á sýningarvettvangi höfuðborgarsvæðisins, sérstöðu sem byggir á arfleifð Gerðar Helgadóttur. Í sýningarskrá kemur fram að fyrirmynd þessarar sýningaraðar sé sýning sem haldin var á Kjarvalsstöðum fyrir rúmum 20 árum undir yfirskriftinni „Skúlptúr, skúlptúr, skúlptúr“. Á þeirri sýningu, sem stýrt var af Gunnari Kvaran og Kristínu Guðnadóttur, var augum beint sérstaklega að nýjungum í sýningarhaldi þar sem þrívíðar innsetningar voru að verða áberandi þáttur í myndlistarlífinu. Sýningin innihélt þrívíð verk og innsetningar rúmlega 30 listamanna. Kristín Dagmar segir þá sýningu vera sér innblástur fyrir þessa nýju sýningaröð. Hún velur þó að fara aðra leið en fyrirrennarar sínir; í stað þess að halda eina stóra sýningu þar sem þrívíðum verkum eru gerð skil býður hún hverjum listamanni að helga sér heilan sal í senn; nokkuð sem gefur þeim færi á að marka sín spor í rýmið á markvissari hátt en ef um samsýningu væri að ræða. Í stað þess að stilla upp mörgum listamönnum með minni verk gefur sýningarskipulagið kost á því að gera hverjum listamanni betri skil. Sú hugmynd virkar vel í þessum fyrsta hluta verkefnisins, hér sést vel hvernig tveir listamenn takast á ólíkan hátt á við rýmið og rýmiskenndina. Baldur Geir Bragason vinnur á heildstæðan hátt með skýra og afmarkaða hugmynd þar sem rýmið allt er undir: niðurstaðan er sterk og áhrifarík „skúlptörsk“ innsetning. Hrafnhildur Ósk Magnúsdóttir, „Habby Osk“, setur upp fleiri verk í sinni sýningu. Hún nýtir hálfan salinn undir sitt sterkasta verk, á meðan önnur verk styðja ýmist við það eða virka sem truflun. Það verður í kjölfarið áhugavert að fylgjast með næstu köflum í þessu metnaðarfulla starfi Gerðarsafns — hversu vel tekst að beina augum áhorfenda að stöðu skúlptúrs og skúlptúr-tengdra hugmynda í samtímalistinni.

Mynd fyrir ofan grein: Stöðugleiki, meginverkið á sýningu Hrafnhildar Óskar.
Ljósmynd: Hlynur Helgason.

Um höfundinn
Hlynur Helgason

Hlynur Helgason

Hlynur Helgason er myndlistarmaður og listfræðingur. Hann er lektor í listfræði við Íslensku­ og menningardeild Háskóla Íslands og stundar m.a. rannsóknir á samhengi íslenskrar samtímalistar, áhrifum hennar og stöðu í fjölþjóðlegu samhengi. Sjá nánar

Deila