Dýr orð

Í af eldri vef, Málvísindi, Pistlar, Umfjöllun höf. Eiríkur Rögnvaldsson1 Comment

Um höfundinn
Eiríkur Rögnvaldsson

Eiríkur Rögnvaldsson

Eiríkur Rögnvaldsson er prófessor í íslenskri málfræði. Undanfarin ár hefur hann einkum fengist við máltækni en hefur einnig stundað rannsóknir í samtímalegri og sögulegri setningafræði, svo og orðhlutafræði og hljóðkerfisfræði. Sjá nánar

Sú var tíðin að Íslendingar fóru sparlega með orðin og nei. Í gervöllum Íslendingasögum, sem eru samtals tæplega milljón orð að lengd, kemur innan við 60 sinnum fyrir og nei enn sjaldnar – aðeins tæplega 30 sinnum. Í nútímamáli hefur þetta heldur betur breyst – í íslenska talmálsbankanum, ÍSTAL, er fjórða algengasta orðið og nei það nítjánda í röðinni. Og þessa dagana virðast þessi lítilfjörlegu orð beinlínis vera upphaf og endir alls. Tvær fylkingar keppast við að sannfæra okkur um að framtíð okkar velti algerlega á því við hvort þeirra við merkjum í þjóðaratkvæðagreiðslunni laugardaginn 9. apríl. Það má efast um að þessi smáorð rísi undir þeirri ábyrgð sem á þau er lögð.

Í Icesave-atkvæðagreiðslunni er spurt: „Eiga lög nr. 13/2011 að halda gildi sínu?“ Möguleg svör eru tvö: „Já, þau eiga að halda gildi“; og „Nei, þau eiga að falla úr gildi“. Í fljótu bragði gæti virst sem þessir möguleikar væru jafnvægir og framsetning spurningarinnar hlutlaus. En það er ekki víst að svo sé. Það má færa rök að því að þessi framsetning hygli málstað andstæðinga laganna. Höfum í huga að þeir sem segja nei leggja áherslu á að þeir séu að hafna hinu og öðru – hafna löglausum kröfum Breta og Hollendinga, hafna því að greiða erlendar skuldir óreiðumanna, hafna því að selja börnin sín í þrældóm, hafna því að láta kúga sig til hlýðni … Höfnun jafngildir neitun og því er augljóst að þeir sem eru uppteknir af þessu hugarfari eiga auðvelt með að setja krossinn við nei. Það er hins vegar ekki eins augljóst að þeir sem segja séu að fagna einhverju eða taka því opnum örmum.

En snúum nú dæminu við og hugsum okkur að spurningin hefði verið „Eiga lög nr. 13/2011 að falla úr gildi?“ Þá væru svarmöguleikarnir: „Já, þau eiga að falla úr gildi“; og „Nei, þau eiga að halda gildi“. Þá væri uppi allt önnur staða. Þá væru stuðningsmenn laganna í þeirri stöðu að hafna því að svíkja gerða samninga; hafna stöðvun erlendra lána og fjárfestinga; hafna áframhaldandi kyrrstöðu; hafna auknu atvinnuleysi; hafna því að hafa málið óleyst um ófyrirsjáanlega framtíð; o.s.frv. Andstæðingar laganna væru hins vegar komnir í þá stöðu að að krossa við og finna jákvæðar röksemdir fyrir málstað sínum.

Ég held að það yrði þeim þungbært. Ég er nefnilega á því að andstaðan við Icesave-samninginn sé að hluta til birtingarmynd þeirrar neikvæðni sem er svo ríkjandi í samfélaginu og sést vel í umræðu á bloggsíðum og fésbók. Margir eru búnir að æsa sig upp í að vera á móti, vera neikvæðir, finna öllu allt til foráttu. Og sá sem er uppfullur af slíku hugarfari á erfitt með að segja . Ég get auðvitað ekki sannað það, en ég er handviss um að stuðningur við lögin væri talsvert meiri og andstaða að sama skapi minni ef orðalag spurningarinnar hefði verið annað.

Eftirminnileg persóna úr áramótaskaupi Flosa Ólafssonar kringum 1970 er hreintungusinninn sem vildi útrýma „orðskrípunum og nei“ úr íslensku. Í stað átti að koma „það var og“ en í stað nei „eigi veit ég það svo gjörla en hitt veit ég að af er hagfóturinn“. Kannski var Flosi sannspár.

Comments

  1. Fólk sem tekur ákvörðun við það að lesa spurninguna og á grundvelli samrýmanleika svarsins við almennt lundarfar sitt („nei“ fyrir neikvæðni og „já“ fyrir jákvæðni) er ekki svo stór, að ég held, að það þurfi að hafa áhyggjur af því. Raunar eru þeir neikvæðustu í þessu máli, í vissum skilningi orðsins, sem segjast vilja klára það og ekki nenna þessu þrefi lengur, frekar já-liðar en nei-liðar. Annars er ég voða jákvæður í almennu lundarfari og krossaði þó við „nei“ á grundvelli andstöðu minnar við ríkið og íhlutun þess í málefnum fólks sem hefur ekki gengist við henni, og fann fegurð og jákvæðni og bjartsýni orðsins „já“ ekki freista mín nokkuð.

    Þess utan er til nokkuð í fólki sem heitir „status quo bias“ á útlensku, og myndi á ögn minni útlensku kallast „status quo hneigð“ eða í einhverjum teygðum skilningi „íhaldssemi“. Þessi hneigð dregur fólk til að aðhyllast frekar ríkjandi ástand frekar en að taka ákvörðun um að breyta því. Þegar maður er ekki viss fælist maður frekar frá því að breyta því ástandi sem þegar er uppi. Þetta má til dæmis sjá á fjölda fólks sem gefur líffæri þegar sjálfgefni valmöguleikinn er „já, ég vil gefa líffæri“ og maður þarf að haka sig *úr* líffæragjöf, sem er miklu meiri en þegar maður þarf að haka sig *í* líffæragjöf.

    Það dæmi er reyndar mjög dramatískt þar sem maður þarf ekkert að gera ef maður vill ekki taka ákvörðun, en á kosningableðlinum sem hér um ræðir verður að krossa í einn af tveimur reitum ef maður vill á annað borð ekki skila auðu. En jafn langt og hún nær styður umrædd hneigð „Já, þau eiga að halda gildi.“

    Þegar allt kemur til alls myndi ég giska á að þessir hlutir séu einfaldlega ekki mikilvægir. Jafn illa ígrundaðar og skoðanir fólksins í kjörklefanum geta verið (og ég undanskil ekki mínar eigin) þá eru þær að minnsta kosti ekki svo *lítið* ígrundaðar að jafn smásmugulegur munur á orðalagi og þessi hafi áhrif umfram einhverja hendingu.

Leave a Comment