Jón Gnarr

Miðnætursólborgarstjórinn

Í af eldri vef, Bækur, Bókmenntir, Fræði, Umfjöllun höf. Jón Karl Helgason

Um höfundinn
Jón Karl Helgason

Jón Karl Helgason

Jón Karl Helgason er prófessor í Íslensku sem öðru máli við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Hann hefur skrifað fræðibækur og -greinar, fengist við þýðingar og komið að ritstjórn tímarita, bóka og vefja á Netinu. Sjá nánar

Miðnætursólborgin 
 „Annars hafa þessi mál tekið nýja stefnu; síðustu sex mánuðina hef ég ekki skrifað nema eitt ljóð. Eg hef verið að skrifa sögu,“ sagði ungskáldið Jón Gnarr í viðtali við Hrafn Jökulsson í Lesbók Morgunblaðsins í ágústmánuði árið 1988. Nokkrum mánuðum fyrr hafði hann gefið út hjá bókaforlaginu Vænibrjál sína fyrstu ljóðabók, Börn ævintýranna, og fengið ágætar viðtökur. Í ritdómi í Morgunblaðinu hafði Jóhann Hjálmarsson kennt  þá bók við súrrealisma og talað um óvæntar myndir, kliðmjúkt ljóðmál. Erlingur Sigurðsson tók í svipaðan streng í ritdómi í Tímanum, honum fannst viss ferskleiki yfir ljóðunum og bókin lofa góðu. Það leit hins vegar út fyrir fyrir að höfundurinn hyggðist feta á aðrar slóðir með skáldsögunni: „Þetta er saga fyrir stálpaða unglinga og heitir 1001 nótt í Miðnætursólborginni,“ sagði Jón Gnarr í Morgunblaðsviðtalinu. „Hún fjallar um óknyttadrenginn Runólf sem kemur til Miðnætursólborgarinnar að leita hefnda og skilur eftir sig blóði drifna slóð.“ Bókina sagðist Jón hafa skrifað að mestu á næturvöktum á Kleppi en í viðtalinu kom einnig fram að hann hefði fengið mikinn áhuga á geðveiki – ekki síst andartaki hinnar algjöru sturlunnar – og í framhaldi af því af amerískum fjöldamorðingjum.

Bókin er óþverri
Ár leið þar til sagan kom fyrir augu lesenda og bar þá titilinn Miðnætursólborgin. Útgefandi var hljómplötufyrirtækið Smekkleysa. Í aðdraganda útgáfunnar las Jón Gnarr upp úr bókinni á tónleikum á vegum útgáfunnar, bæði í Reykjavík og í New York. (Þess má geta í framhjáhlaupi að sumir þeirra sem tóku þátt í Bandaríkjaferð Smekkleysu – Dr. Gunni, Magga Stína, Óttar Proppé – rötuðu síðar á framboðslista Besta flokksins fyrir borgarstjórnarkosningar í Reykjavík vorið 2010.) Í viðtali í Þjóðviljanum síðsumars 1989 lýsti Jón Gnarr viðtökum áhorfenda við þessum upplestrum svo: „Fólk púar mann niður og öskrar á mann og vill fá mann niður og í burtu. Sérstaklega vegna þess að bókin er óþverri og þegar ég les upp, vel ég út óþverrakafla, klám og ofbeldi. Fólk verður miður sín, segja mér sumir. Þetta er virkilega gaman. Það hefur verið hent í mig flöskum og fólk hefur komið upp á sviðið og rifið af mér handritið. Þetta er barátta upp á líf og dauða.“

ÚtdrátturEkki voru viðtökur gagnrýnenda mikið betri. Í ritdómi í Morgunblaðinu fannst Inga Boga Bogasyni nóg um allan viðbjóðinn í bókinni: „Lýsingar eru gjarnan fáránlegar til að orka á einn eða annan hátt á lesandann, minna stundum allra helst á ofbeldi í teiknimyndasögum (vantar aðeins „púffl“, „doing!“ og „krass!“ til að gera skyldleikann augljósan).“ Ingi Bogi sagði þó að bókin væri ekki alvond, grimmilegir undirheimar mannlífsins væru verðugt viðfangsefni, en í heild þótti honum skorta meiri tilbreytingu og dýpt í frásögnina og stíllinn vera brokkgengur. Ólafur H. Torfason var ekki heldur mjög hrifinn í ritdómi sínum í Þjóðviljanum: „Eins og byrjenda er vandi geysist höfundur um í einni vídd og prófar margar neyðarlegar setningar. Hvorki tekst nú að ganga fram af öllum lesendum með þessu móti né vekja verulega áhuga þeirra.“ Það var helst að Ólafur hrósaði hinum unga höfundi fyrir að geta brugðið sér fimlega úr einni stíltegund í aðra og spáði því að sá hæfileiki ætti hugsanlega eftir að koma að gagni síðar. „Textinn bendir allur til þess að höfundurinn sé hér á leið gegnum eigin hljóðmúr og hvellurinn sem sker í eyrun því óviðkomandi möguleikum hans og raunverulegum markmiðum.“

Hvort sem það var af þessum eða öðrum orsökum varð langt hlé þar til Jón Gnarr sendi frá sér næstu bækur, en það voru Plebbabókin sem Mál og menning gaf út árið 2002, Þankagangur sem Skálholtsútgáfan gaf út 2004 og Indíáninn: Skálduð ævisaga sem Mál og menning gaf út 2006 og er nýlega komin út í kilju, væntanlega í tilefni af því að höfundur var kominn í eitt ábyrgðarmesta embætti landsins.

Okkar einkamartröð
Jón GnarrÞað er af sama tilefni tímabært að dusta rykið af Miðnætursólborginni enda er hún athyglisverð fyrir margra hluta sakir. Hér skulu talin upp nokkur atriði, í þeim tilgangi að freista lesenda og fræðimanna:

  • Líkt og Einar Kárason benti á í grein í Pressunni árið 1994 er Miðnætursólborgin paródía þess sagnaheims sem Örn Klói (alias Kristján Jónsson) skapaði í nokkrum unglingasögum um Jóa Jóns, Pétur og Kiddý og baráttu þeirra við þorparana Runólf og Hnúa. Fyrsta bókin, Jói í ævintýraleit, kom út árið 1957. Fróðlegt væri að kortleggja þessi tengsl betur og kanna með markvissum hætti hvernig bækur Arnar Klóa (sem sjálfar eru kostuleg endurritun á ævintýrasögum um Tarzan, Súperman og Hróa hött) eru endurunnar í Miðnætursólborginni. Þess má geta að Sjón vinnur með hliðstæðum hætti og Jón með nöfn aðalpersóna úr ævintýrasagnaheimi Enid Blyton í skáldsögu sinni Stálnótt frá 1987.
  • Líkt og undirritaður benti á í grein í Skírni árið 1999 á Miðnætursólborgin það sameiginlegt með Stálnótt og Byggingunni eftir Jóhamar frá 1988 að lýsa martraðarkenndri framtíðarútgáfu af Reykjavík. Fróðlegt væri til að kanna tengslin milli ljóðabóka og skáldsagna þessara þriggja ungskálda frekar, ekki síst svonefnd súrrealísk einkenni þeirra, en ljóst er að Börn ævintýranna og Miðnætursólborgin eru skyldari verk en ritdómarnir um þau gefa í fljótu bragði til kynna. Ævintýrabörnin sem titill ljóðarbókarinnar vísa til koma bæði fyrir í sögunum um Jóa Jóns og í Miðnætursólborginni og eitt höfuðeinkenni skáldsögunnar eru ítrekaðar lýsingar á súrrealískum draumum og martröðum höfuðpersónanna.
  • Enda þótt ritdómarar gefi annað í skyn þá bendir ýmislegt til að lýsingar Miðnætursólborgarinnar á kynlífi, skefjalausu ofbeldi, saur og geðveikislegum hugarórum hafa fært enn frekar út þau mörk íslenskra bókmennta sem Sjón og Jóhamar voru vissulega að víkka út í sínum sögum. Höfundar á borð við Megas, Diddu, Steinar Braga og Kristínu Eiríksdóttur hafa haldið áfram á sömu braut á síðari árum. Um leið er nauðsynlegt að taka tillit til þess að í Miðnætursólborginni er líka slegið á aðra og ljóðrænni strengi, samanber eftirfarandi lýsing úr fyrsta kafla sögunnar: „Hann slappar af í framsætinu og tekur höndum um stýrið. Auðvitað er hann rykugur. Það gerir ekkert til, ryk er róandi og ferðast aldrei hraðar en það þarf. Tíminn er ryk. Þegar hann var barn, gat hann setið tímunum saman og horft á rykið í geislanum frá vasaljósi. Og það er alveg eins og að horfa á tímann sjálfan líða áfram, einsog að standa augliti til auglitis við hann“ (s. 11).
  • Ennfremur er sjálfsagt að taka tillit til Miðnætursólborgarinnar þegar skrifuð verður saga íslenskra hinsegin bókmennta en í sögunni er lýst tveimur ástarsamböndum einstaklinga af sama kyni, annars vegar Runólfs og Hnúa og hins vegar Kiddýar og Rúnu. Í grein sem Geir Svansson birti í Skírni árið 1998 er fjallað um hinsegin sögur og hinsegin fræði í íslensku samhengi og er saga Jóns Gnarr þar nefnd stuttlega en engin tilraun gerð til að greina það viðhorf sem þar kemur fram til þessara „ósegjanlegu ásta“, svo vitnað sé í titil greinar Geirs.
  • Síðast en ekki síst væri fróðlegt að kanna að hvaða leyti ferill Jóns Gnarrs sem útvarpsmanns, uppistandara, bíblíutúlkanda, leikara og nú síðast stjórnmálamanns byggir á þeim stefjum sem slegin eru Miðnætursólborginni.  Enda þótt sagan sé sannarlega blóði og sæði drifin þá bregður þar líka fyrir þeirri sérstöku kímnigáfu sem hefur gert Jón Gnarr að einum ástsælasta skemmtikrafti þjóðarinnar undanfarinn áratug. Fjöldamorðinginn Runólfur (Rúnki) geymir til að mynda afar gott úrval af PEZ-köllum í innréttaða sendibílnum sínum og á það til að bjóða fórnarlömbum sínum PEZ, í stað síðustu sígarettunnar. Hann er einnig mikill aðdáandi Tinnabókanna og er líklega að lesa í Tinna í Tíbet rétt áður en hann fleygir Pétri aumingjanum fyrir hungruðu rotturnar sem halda til á sorphaugunum. Forvitnilegt væri að bera þann húmor sem þarna er ríkjandi saman við þann anda sem einkennt hefur Besta flokkinn, ekki síst meðan á kosningabaráttunni stóð (Disneyland í Vatnsmýrinni, ísbjörn í Húsdýragarðinn, allskonar fyrir aumingja,  fíkniefnalaust Alþingi 2020 …). Höfum líka í huga að Jón Gnarr spyr kjósendur í áhrifaríku kosningamyndbandi flokksins: „Vil ég bjarta framtíð með Besta flokknum eða tortíma Reykjavík?“

Miðnætursólborgin er dystópa (svört framtíðarsýn) sem gerist eftir að siðferðislegt hrun og hugsanlega kjarorkusprenging hafa rústað íslensku samfélagi, að minnsta kosti á suð-vesturhorninu. Einkunnarorð bókarinnar, sem prentuð eru á baksíðu, hljóma svo: „Þetta er okkar draumur, okkar einkamartröð og við getum gert allt sem okkur langar til!“ Sú Reykjavík sem þarna er lýst virðist vera hálfgerð fanganýlenda, þar eru frumskógarlögmálin ríkjandi, auga fyrir auga, tönn fyrir tönn. Það er athyglisvert að nú skuli höfundur þessarar skáldsögu vera orðinn opinber baráttumaður þess að ofbeldi verði útrýmt í höfuðborginni. Að fenginni reynslu, í skáldskap og veruleika, getur hinn nýi borgarstjóri tæplega hugsað sér að verða raunverulegur Miðnætursólborgarstjóri.

 

Deildu