Málstofan

Málstofan

Í af eldri vef, Fræði, Málvísindi, Útvarpsþættir höf. Hugrás

Í þætti Rásar 1, Málstofunni, fjalla fræðimenn við Háskóla Íslands um íslenskt mál og segja frá eigin athugunum og rannsóknum. Meðal efnis er málfar líðandi stundar, mál og kyn, máltækni, máltaka barna, tónfall, málsaga og orðsifjafræði, íslenska táknmálið, samtalsgreining, mállýskur og ýmis tilbrigði og nýjungar í máli.
Umsjón: Gunnar Stefánsson og Ásgrímur Angantýsson.


11. janúar 2011
Á seinustu árum hafa skilyrði til margvíslegra málrannsókna gerbreyst vegna tilkomu stórra rafrænna textasafna af ýmsu tagi. Í þættinum verður sagt frá könnunum á tíðni orða í íslensku, bæði í ritmáli og talmáli. Einnig verður fjallað um mismunandi viðhorf til þeirra upplýsinga sem vinna má úr textasöfnum, og rætt um það hvort slík söfn geti svarað öllum spurningum um hvað til sé í málinu og hvað ekki.

Hljóðskrá: 2011.01.11.mp3 (14.0 MB)

4. janúar 2011
Hvernig stendur á því að ósjálfbjarga börn ná að tileinka sér flókna málfræði móðurmáls síns á sama aldri og þau geta til dæmis ekki hnýtt skóreimarnar sínar? Lítil börn ná valdi á móðurmáli sínu svo til sjálfkrafa og án áreynslu. Til samanburðar má nefna að fullorðið fólk er mjög lengi að læra erlent mál og fæstir ná sama árangri og börnin þó þeir leggi hart að sér. Í erindinu verður fjallað um líffræðilegar forsendur máltöku og hvernig máltaka barna fer fram í grófum dráttum.

Hljóðskrá: 2011.01.04.mp3 (14.8 MB)
28. desember 2010
Söngur punktsins og kommunnar. Kristján Árnason ræðir um samband talmáls og ritmáls, hrynjandi, tónfall og lestrarlag. Umsjón: Kristján Árnason.
Hljóðskrá: 2010.12.28.mp3 (16.6 MB)

21. desember 2010
Fjallað verður um nokkur frumatriði sem varða tungumálið almennt en tengjast einnig afstöðu manna til móðurmálsins.
Umsjón: Magnús Snædal.
Hljóðskrá: 2010.12.21.mp3 (13.7 MB)
14. desember 2010
Þegar málfræðingar eru spurðir hvort íslenska megi ekki breytast neitt svara þeir stundum þannig að öll tungumál taki breytingum. Engar tvær kynslóðir og engir tveir menn tala nákvæmlega eins, og sami einstaklingur talar ekki alveg eins alla ævina eða við allar aðstæður. En handan við allan þennan breytileika er manngerður málstaðall, forskriftin að góðri íslensku. Í þættinum verður rætt um það hvernig staðallinn varð til, hvers eðlis hann er og hvers vegna við þurfum á honum að halda.
Hljóðskrá: 2010.12.14.mp3 (14.0 MB)
7. desember 2010
Íslenskt mál og málfræði verður í brennidepli á alþjóðlegri ráðstefnu í Þýskalandi í febrúar 2011. Þar fjallar hópur sérfræðinga, íslenskra og erlendra, um álitaefni í íslenskri málfræði út frá ólíkum sjónarmiðum. Í erindinu verður sagt frá þessari íslenskukynningu og stiklað á stóru um atriði í íslenskri málfræði sem vekja áhuga alþjóðasamfélags málvísindamanna. Mörg fyrirbæri í íslensku þykja óvenjuleg, jafnvel einstæð í tungumálum heims, en spurningin er hvort sú skoðun á við rök að styðjast. Hvað sem öðru líður er ljóst að íslenska ekki bara heimamál Íslendinga heldur líka rannsóknarefni fræðimanna um allan heim ? og í þeim skilningi heimsmál.
Hljóðskrá: 2010.12.07.mp3 (14.5 MB)
30. nóvember 2010
Í erindinu verður fjallað um mun ritaðs máls og talaðs og breytilega málnotkun innan hvors miðils. Talað mál er fyrst og fremst notað í gagnkvæmum samskiptum fólks, í samtölum, þar sem tveir eða fleiri skiptast á orðinu. Rætt verður um hvaða vísbendingar eru í tungumálinu um hvenær skiptingar geta átt stað sem og um hlutverk ýmiss konar merkingarlítilla smáyrða í samtölum.
Hljóðskrá: 2010.11.30.mp3 (14.4 MB)
16. nóvember 2010
Í erindinu verður fjallað um íslenskt mállýskueinkenni sem kallast skaftfellskur einhljóðaframburður. Hann einkennist af því að fyrra atkvæði orðmynda eins og hagi, bogi og hugi endar á löngu einhljóði en ekki tvíhljóði eins og í venjulegum framburði. Hugað verður að aldri þessara framburðareinkenna. Í því sambandi verður rætt um hljóðdvalarbreytinguna svokölluðu sem markar skörp skil á milli fornmáls og nýmáls.
Hljóðskrá: 2010.11.16.mp3 (12.5 MB)
9. nóvember 2010
Beygingarkerfi íslenskrar tungu er að miklu leyti óbreytt frá því sem var í fornu máli. Þó hefur sumt breyst, og þ.á m. er beyging miðstigs lýsingarorða, orðmynda eins og t.d. betri eða stærri. Í þættinum verður rætt um varðveislu fornrar miðstigsbeygingar með tveimur merkingarflokkum nafnorða en það eru örnefni og orð yfir líkamshluta. Það sýnir forna beygingu miðstigsins þegar t.d. er talað um bóndann á Syðra-Hóli eða þegar sagt er frá því knattspyrnuhetjan hafi slasast á hægra fæti.
Hljóðskrá: 2010.11.09.mp3 (14.6 MB)
2. nóvember 2010
Orðið „máltækni“ vísar til margs konar samtvinnunar tungumáls og tölvutækni. Í erindinu er gerð grein fyrir tveimur hliðum þessarar samvinnu; notkun tölvutækninnar í þágu tungumálsins og notkun tungumálsins í þágu tölvutækninnar. Þá verður sagt frá uppbyggingu íslenskrar máltækni undanfarinn áratug og þeim máltæknibúnaði sem til er fyrir íslensku. Að lokum verður rætt um þýðingu máltækninnar fyrir íslenska málstefnu og framtíð íslenskrar tungu.
Hljóðskrá: 2010.11.02.mp3 (14.4 MB)
26. október 2010
Íslenska táknmálið hefur málfræði sem er gjörólík málfræði íslenskunnar. Í erindinu verður fjallað um myndun tákna í íslenska táknmálinu og nokkur grundvallarmálfræðiatriði táknmála kynnt. Þá verður rætt um þá ranghugmynd að táknmál sé alþjóðlegt en sú hugmynd virðist lifa þrátt fyrir áratuga rannsóknir á táknmálum.
Umsjón: Rannveig Sverrisdóttir
Hljóðskrá: 2010.10.26.mp3 (12.4 MB)
19. október 2010
Algengt er að börn og unglingar segi setningar eins og: „Það var hrint mér í skólanum“ og „Svo var bara valið mig.“ Eldra fólki finnst þessar setningar yfirleitt óeðlilegar og myndi frekar segja: „Mér var hrint í skólanum“ og „Svo var ég bara valin(n).“ Í erindinu verður fjallað um niðurstöður rannsókna á útbreiðslu, eðli og upptökum þessarar nýjungar í málinu.
Hljóðskrá: 2010.10.19.mp3 (14.2 MB)

12. október 2010
Í þessum pistli verður fjallað um eðli tungumála almennt, bæði raddmála og táknmála, og hvernig hægt er að rannsaka tungumál út frá ólíkum grundvallarforsendum.
Umsjón: Jóhannes Gísli Jónsson.
Hljóðskrá: 2010.10.12.mp3 (13.1 MB)
5. október 2010
Jón G. Friðjónsson er prófessor í íslenskri málfræði við H.Í. Helstu rannsóknir hans eru á sviði orðfræði og sögulegrar setningafræði en á síðustu árum hefur hann einkum unnið að rannsóknum á uppruna og notkun málshátta í íslensku. Eftir hann liggja ýmsar fræðigreinar og rit, m.a. bækurnar Rætur málsins og Mergur málsins. Hin síðarnefnda hlaut Íslensku bókmenntaverlaunin í flokki fræðirita er hún kom fyrst út árið 1993.
Hljóðskrá: 2010.10.05.mp3 (13.7 MB)
28. september 2010
Í erindinu verður fjallað um fyrirbærið kyn í íslensku máli og hvernig það kemur fram í myndun íslenskra setninga og orðaforða um karla og konur. Rætt verður um ástæður þess að Íslendingar segja: „Allir velkomnir,“ þegar bæði konum og körlum er boðið, og að mörg hversdagsleg orð um bæði kynin, t.d. orðið ‘gestur’, skuli vera karlkynsorð. Einnig verður sagt frá andófi við því að íslenska er þannig gerð.
Hljóðskrá: 2010.09.28.mp3 (13.7 MB)
21. september 2010
Í erindinu verður sagt frá rannsóknum á tilbrigðum og nýjungum í íslensku á ýmsum tímum. Þar eru rannsóknir á framburðarmállýskum þekktastar, en einnig verður sagt frá nýrri athugunum á tilbrigðum í setningagerð. Rætt verður um ólíka afstöðu til slíkra tilbrigða og þá opinberu stefnu sem birtist  í námskrám fyrir grunnskóla.
Hljóðskrá: 2010.09.21.mp3 (14.7 MB)