Tálsýnir Christophers Nolan

Í af eldri vef, Kvikmyndir, Rýni, Umfjöllun höf. Jón Karl Helgason

Um höfundinn
Jón Karl Helgason

Jón Karl Helgason

Jón Karl Helgason er prófessor í Íslensku sem öðru máli við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Hann hefur skrifað fræðibækur og -greinar, fengist við þýðingar og komið að ritstjórn tímarita, bóka og vefja á Netinu. Sjá nánar

 „Ég veit ekki  hvort þetta er ein besta eða ein versta mynd sem ég hef lengi séð,“ varð vini mínum að orði eftir að hafa séð kvikmyndina Inception eftir bresk-bandarískan leikstjóran Christopher Nolan á liðnu sumri. Ég get að nokkru leyti tekið undir þau orð en hallast þó að fyrri kostinum. Í myndinni er sögð saga þjófagengis sem hefur sérhæft sig í að ræna leyndarmálum úr hugum fólks meðan það er í draumsvefni; sagan hvarflar því stöðugt á milli raunheims þjófanna og draumaheimanna sem þeir skapa í undirmeðvitund fórnarlamba sinna. Á köflum verka þessir draumaheimar eins og ósamstætt og fremur útjaskað úrval af senum úr gömlum James Bond- og Bruce Willis-myndum en á móti vega ágætar pælingar um skynjun mannshugans, minnið, ástina og djúpstæðan sálrænan harm.

Um sama leyti og ég sá myndina var ég að ljúka við tímaritsgrein um skáldsöguna Turnleikhúsið (1979) eftir Thor Vilhjálmsson. Það sló mig að þeir Thor og Nolan virtust báðir vera að nota sama fagurfræðilega verkfærakassa.  Í báðum verkum er unnið með flókin völundarhúsamynstur – þar sem tíminn er fjórða víddin og mannshugurinn sú fimmta. Í sögu Thors, rétt eins og í kvikmynd Nolans, má einnig greina viss tengsl við hugarheim hollenska teiknarans M.C. Eschers (1898-1972), til dæmis myndirnar Afstæði og Upp á við og niður á við. Síðast en ekki síst er í báðum verkum brugðið er upp sannkölluðum tálsýnum sem rugla lesandann eða áhorfandann í ríminu.

Tálsýn er þýðing á franska hugtakinu trompe-l’œil sem á upptök sín í umræðum um vissa tegund raunsæislegrar myndlistar og merkir bókstaflega blekking augans. Flestir þeirra sem fjalla í sögulegu samhengi um þetta fyrirbæri vísa til þekktrar frásagnar rómverska sagnaritarans Plíníusar eldri af ríg forngrísku málaranna Zeuxis og Parrhasíosar sem uppi voru á fimmtu öld f. Kr. Að því kom að efnt var til keppni þeirra á milli og skyldi dómnefnd skera úr um hvor væri snjallari listamaður. Zeuxis afhjúpaði málverk af vínberjum sem voru svo raunsæisleg að fuglar himinsins komu fljúgandi og reyndu að kroppa í þau. Við þetta fylltist málarinn sigurvissu og bað Parrhasíos um að draga tjöldin frá sinni mynd. Reyndust tjöldin þá vera hluti af myndinni og varð Zeuxis að játa sig sigraðan.  Sú tækni sem hér um ræðir á sér langa hefð í veggmálverkum þar sem svo virðist sem gluggar, dyr eða heilu salirnir blasi við þar sem í raun er tvívíður veggur.

Í bók sinni Postmodernist Fiction beitir bandaríski fræðimaðurinn Brian McHale trompe-l’œil sem bókmenntafræðilegu hugtaki og vísar það þá til þess að höfundur „blekki vísvitandi lesandann til að halda að innrammaður, annars stigs heimur sé grunnheimur frásagnarinnar“ (s. 115).  Yfirleitt er slíkri blekkingu fylgt eftir með afhjúpun þar sem rétt verufræðileg staða viðkomandi sviðs kemur í ljós og þar með það stigveldi veruleikasviða sem um er að ræða. McHale vitnar í bók sinni til skrifa franska rithöfundarins og fræðimannsins Jeans Ricardou sem hefur kennt þessa frásagnartækni við óstöðugan veruleika (fr. réalités variables).  Staðreyndin er sú að þótt lesandanum sé gert kleift að greina milli veruleikasviða eftir á hefur höfundurinn vakið hjá honum verufræðilegt óöryggi og minnt á að skáldverkið í heild sinni er í eðli sínu tálsýn.

Sögusvið Turnleikhússins minnir á Þjóðleikhúsið við Hverfisgötu en reynist vera afar draumkennd útgáfa byggingarinnar þar sem er ítrekað gefið til kynna að lesandinn sé staddur í heimi innan heims innan heims. Í Inception er veruleikinn líka verulega óstöðugur. Í upphafi er áhorfandinn staddur í draumi innan draums innan draums og hann er drjúga stund að staðsetja það sem McHale kallar „grunnheim“ frásagnarinnar. Í lok myndarinnar er svo auðvitað gefið í skyn að sá grunnheimur sé í rauninni enn einn draumurinn. Í og með er Nolan að minna okkur á að sérhver kvikmynd er í eðli sínu tálsýn, draumur sem við vöknum ekki endilega upp af þegar við göngum úr myrkum kvikmyndasalnum út í stjörnubjarta nóttina.

Þeim sem hafa áhuga á að kynna sér frekar þau stef sem tengja þá Thor og Nolan, sem og hugmyndir Jorges Luis Borges, Umbertos Eco og Italo Calvino um völunarhús og veruleikasvið, er bent á að umrædd grein, “Týndur í Turnleikhúsinu. Tilraun um völundarhús, veruleikasvið og tálsýnir“, er nú nýkomin út í 3. hefti 10. árgangs Ritsins, tímarits Hugvísindastofnunnar. Ritstjórar eru þau Ásdís R. Magnúsdóttir og Björn Þorsteinsson. Hægt er að gerast áskrifandi á skrifstofu Hugvísindastofnunar í síma 525 4462 eða með því að senda póst á hugvis@hi.is eða mgu@hi.is.

 

Deildu